MAI JA YANG KATA LANAM TA LADAW HTA HKALI ANA MASAM MARAM
Lama Htoi Shawng, Jangmaw Seng San, Marip Ruhta, Maran Seng Hkawn,
Labang Nu Ra, Maran Seng Ram, Sumlut Htu San
Ginchyum (Abstract)
Ndai sawk sagawn ai lam gaw Jinghpaw mung hta nga ai Mai Ja Yang kata lanam ta hta Hkali ana byin ai masha law jat wa ai hte seng nna hkaja masam maram ai lam rai nga ai. Ndai zawn sawk sagawn lam galaw ai hta, Quantitative hte Qualitative ngu ai ladat lahkawng hpe lang let hkamja magam gun ni hte hkali ana byin hkrum lai wa sai mung shawa masha ni hpe survey hte ga san ga htai (interview) galaw da ga ai. Ndai zawn rai masam maram galaw ai a marang e, hkali ana gaw ladaw shagu byin timung lanam ta hta gaw dawn jan byin ai lam hpe mu lu ga ai. San htai galaw mat wa ai hta: masha law htam wa ai, jigrawng sat tsi gat ai lam hta ning-ra ai, makau grupyin sanseng lam hte hkali makawp maga lam hte seng nna chye na shut ai lam ni nga ai hpe mu la lu ga ai. Health Promotion Model hte Malaria Epidemiology Theory hku nna, makau grupyin hte masha a nga sat ngasa hta mahta nna, hkali kap bra shadang shai hkat ai lam hpe htawng madun ya nga ai. Ndai sawk sagawn ai lam gaw, Mai Ja Yang kata hkali ana makawp maga lam a matu tatut ra gadawn nga ai lam ni hte jahkum shatsup ra ai hkali ana hkangzing ladat ni hpe htawng madun ya lu nga ai.
Ga nhpaw (Introduction)
Hkali ana hpe kapbra shangun ai lawng lam ni hta, Anopheles ngu ai jigrawng kanu hku nna madung kapbra ai lam hpe shabyin ya ai. Hkali ana kap ngut ai hpang 7 ya kaw nna 30 ya laman hkum gahtet, gashung, baw machyi, madawn zawn re ai hkali ana kumla ni hpe byin hkrum hkra ai. N tsi lajang ai rai yang, asak si sum ai de du hkra byin hkrum shangun nga ai. Makau grupyin masa lam rai nga ai, hka hkawng shalen ai, nam htat ai, sanseng lam hta ra rawng gawngkya ai lam ni gaw jigrawng hpe law htam wa shangun ai. Sut hpe jaw ang ai hku n jai lang ai hte jigrawng hpe ladat jaw n hkangzing lu ai lam ni gaw kapbra ai shadang hpe shatsaw ya ai. Mai Ja Yang kata hta mung ndai zawn re mabyin hpe, grau nna lanam ta hta mu lu ga ai. Dai masa lam ni a majaw, ndai sawk sagawn ai lam gaw hpa majaw hkali kapbra shadang tsaw wa ai, ana gara hku kapbra ai, makawp maga lam hpe gara ladat hku galaw ra ai hte ginra nga masha ni a hkali hte seng nna hkamla lam gara hku re ai ngu ai hpe sawk sagawn tang madun mat wa na ga ai.
Hkali ana kap bra ai hte seng nna Mai Ja Yang kata sawk sagawn ai lam hpe galaw sa wa ai ten hta makau grupyin, ginra masha ni a kyang lailen masa hte shing-ra makau grupyin hta mahta ai hkali a lam hpe hkaja na matu mung ra ahkyak nga ai.
Laili laika masam maram (Literature Review)
Hkali ana chyam bra ai hte marang htu ai masa gaw langai hte langai grai nan matut mahkai ai hpe laika law law hta mu mada lu ai. World Health Organization (2019) hku nna, marang htu ai majaw jigrawng hpe law htam shangun ai hka la-ing ni hpe byin shangun ai lam hpe tsun da ai. Ginhtawng ta hta hkali ana kanu gaw masha a hkum hkrang kata makoi rawng nga let htap htuk ai aten ladaw langai du jang bai dandawng wa ai masa mung nga ai (Sholtic, 2020).
Duhkra ladaw, sanseng lam hte sut jai lang ai lam ni gaw hkali ana hkrum sha ai lam hte ngang ngang kang kang matut mahkai nga ai (Iwashita et al., 2010). Ethiopia mung masha ni a mabyin masa hta mu lu ai hte maren, masha a lailen masa hte hkali ana kanu a lailen masa a mahku mara ai lam gaw hkali ana chyam bra ai lam hpe shabyin ya ai lam rai nga ai (Esayas et al., 2024). Makau grupyin sanseng lam rai nga ai nam hkyen jasan kau ai a marang e, Mali hta jigrawng tsalam shadang 60 ram yawm mat wa ai (CABI News, 2017).
Shawng na sawk sagawn ninghkring law law wa hkali chyam bra ai lam hpe sawk sagawn tang madun da sai raitimung, dai mu mada lam ni gaw Mai Ja Yang ginra hte hkrup chya nan jaw ang ai ngu na garai n lu tsun shi ai lam nga ai. Hkali hte seng nna shara magup hpe gumhpawn ai sawk sagawn lam hpe galaw ma timung, ginra nga masha ni a machye machyang hte n bung ai ginra hta n bung ai ladat hte chyam bra taw ai hkali a masa hpe n-gun dat sawk sagawn ai lam hta ra rawng ai lam naw nga ai hpe mu lu ga ai. Dai majaw ndai sawk sagawn laika gaw dai zawn re ra rawng ai lam ni hpe dangdi dangdep ai ram htawng madun ya lu na matu sawk sagawn ai lam rai nga ai.
Makau grupyin shingra masa hte shinggyim masha a akyang lailen ngasat ngasa ginrun let hkali ana hpe gade ram madang du hkra byin shangun lu ai hpe mu mada lu na matu, ndai sawk sagawn ai lam hta Health Promotion hte Epidemiology a Theoritical Perspectives ni hpe jai lang da ga ai.
Theory hkrang masa (Theoretical Framework)
Ndai sawk sagawn ai lam gaw Dr. Nola Pender galaw shapraw da ai Health Promotion Model (HPM) hpe jai lang nna, langai hkrai a hkam la ai lam, grup-yin masa hte ngasat ngasa akyang lailen ni gaw hkali ana hpe gade daram n-gun jaw byin hkrum shangun ai hpe sawk sagawn ai. Ndai hkrang gaw, Mai Ja Yang hta hkali ana hte seng nna machye machyang, hkam la ai lam, makau grup- yin a pat shingdang ai lam ni gaw makawp maga ai lam ni hpe gara hku hkrang shapraw ya ai hpe sawk sagawn na matu masat masa galaw ya ai. Dai hta n-ga, Sir Ronald Ross a ana zinli sawk sagawn ai lam gaw, hkali ana zinli kap bra ai lam hpe chye na ai lam, grau nna vector ecology hte shinggyim masha lapran na matut mahkai lam hpe tsun dan ai. Ndai hkrang masa ni gaw lanam ta hta kap bra ai lam law wa shangun ai shinggyim masha ni a akyang lailen hte grup yin masa ni hpe sawk sagawn ai lam hpe lam madun ya nga ai.Ndai theoretical ningmu ni hpe npawt tawn let, ndai sawk sagawn ai lam gaw Mai Ja Yang kata na akyang lailen hte grup yin masa ni hpe jep joi na matu empirical sawk sagawn hkrang hpe jai lang ai lam rai nga ai.
Sawk sagawn mahkrun (Methodology)
Ndai sawk sagawn ai lam hta Mai Ja Yang kata marang htu ai aten hta malaria ana kap bra ai lam hpe jep yu na matu, ladat kayau kaya galaw ai ladat hpe jai lang ai. Quantitative ladat hpe sha lang ai n rai, ana zinli kap bra ai lam hte makawp maga ladat ni hpe grau chye na hkra qualitative ladat hpe mung lang da ga ai. 2025 ning September shata 12 ya hte 21 ya lapran hta, hkyen lajang da sai gasan ni hpe jai lang let masam maram san htai galaw ga ai. Hkali ana hpe hkrak hkrum katut ai masha langai hkrai kaw na sung ai shiga ni hpe lu la na matu purposive sampling hpe jai lang ai. Hkamja dap hpa-awn tsang kaw na marai 2, hkamja magam gun marai 5, hkali ana hkrum sha lai wa sai mung shawa marai 8 hpe masam maram lam galaw da ga ai. Hkamja magam gun ni gaw hkali hte seng ai machye machyang gawn hkang masa hpe mahta nna, mung shawa ni gaw tinang nan hkrum sha lai wa sai mahkrum madup masa hpe mahta nna shang lawm ma ai.
Mahtai hte lu tam ai lam (Results and findings)
Survey galaw ai hta mu lu ai lam: Hkali ana kap ai mung shawa ni. Tsi rung kaw na jahpan hta, Hkali ana kap ai masha jahpan law wa ai hpe mu lu ai.
Table 1. Reported Malaria Cases and Positivity Rates, Mai Ja Yang Local Hospital 2022–2025
Chart 1. Frequency of Malaria Infection, Chart 2. Seasonal Distribution of Infection, Chart 3. Treatment Adherence, Chart 4. Reported Symptoms, Chart 5. Prevention Practices, Chart 6. Mosquito Net Use Before Infection, Chart 7. Environmental Control Practices, Chart 8. Perceived Causes of Malaria Increase
Hkali byin masha rawt wa ai a lam hte seng ai gasan hpe mahta nhtawm, shawa masha ni hpe sanhtai galaw mat wa ai shaloi, 55% gaw jigrawng a majaw hkali chyam bra ai re nga nna tsun ai. 27% gaw hkamjan atsam yawm taw ai ten hta jigrawng gawa hkrum ai a majaw hkali kap bra ai lam byin ai ngu chye na ma ai. 18% gaw yup n hkru ai hte sut n dun ai a majaw hkali chyam bra ai lam byin ai ngu chye na ma ai.
Chart 9. Respondents’ Perceived Causes of Increased Malaria During the Rainy Season
Hkali chyambra ai hte seng ai gasan hpe mahta nhtawm, seng ang ai hkamja magam gun ni hkali hte seng nna, hpaji jaw ai ten hta shai hkat ai lam nga ai hpe mu mada ai. 25% gaw jaw kaja ai ningmu jaw ai lam ni hpe lu la ma ai. Kaga 25% gaw hpa hpaji jaw tsun dan ai lam n lu la ai hpe mu lu ai. Kaga ngam ai ni gaw sut n dun ai a majaw hkali byin ai ngu ai hte gasan n htai da ya ai ni rai ma ai.
Chart 10. Malaria Transmission Causes Explained by Health staff
Hkali hte seng ai matsun hte seng ai gasan hta, 45% gaw hkamja magam gun ni matsun ai hte maren hkrak tup hkan nang hkan sa ai hpe mu lu ai. 22 % gaw matsun kau chyen hpe hkan nang ma ai. 11% matsun ai lam n lu la ma ai. Ngam ai 22 % gaw n hkan nang ai hte gasan hpe n htai da ai ni rai ma ai.
Chart 11. Adherence to Malaria-Prevention Instructions from the Health Department
Yawng hpe gumhpawn dat ga nga yang, Ginra nga masha law malawng gaw hkamja dap a matsun hpaji jaw ai lam ni hpe hkan nang ai hpe mu mada lu ai. Ngam ai shau daw maga gaw matsun n lu la ai hte chye nga ninglen n hkan nang ai ni rai ma ai. Ndai hpe maram nhtawm, hkamja dap hte mung shawa lapran mahku mara lam gawngkya ai hpe mu mada ai. Dai hta sha n-ga, tatut hkansa ai lam hta ra gadawn taw ai lam ni hpe mung mu lu ga ai. Quantitative sawk sagawn ai a marang e, hkali chyam bra lam hte tatut makawp maga lam hpe htihkum hte hkrak masam maram lu ga ai. Ndai hta sha n-ga, hkamja magam gun ni hpe galaw ai qualitative ladat interview kaw nna mung, grau nna dam lada namnak rawng ai lam ni hpe masam maram la lu ga ai.
Hkamja magam gun ni hpe san htai galaw ai lam
Hkamja magam magam gun ni hku nna, Mai Ja Yang kata hkali ana ladaw shagu byin timung lanam ta ladaw hta gaw jigrawng law htam ai majaw grau nna chyambra ai lam nga ai hpe tsun ai. Hkali ana kanu hpan (5) nga ai hta, Mai Ja Yang kata hta Plasmodium falciparum hte Plasmodium vivax hpe madung mu mada lu ai. Hkali ana kanu hkumhkrang kata naw ngam taw na hte kalang bai gahtap byin ai lam hpe makawp maga na matu, jaw ang ai tsi gawn lajang ladat gaw ahkyak madung rai nga ai.
Interview galaw mat wa ai shaloi, Mai Ja Yang kata hkali ana chyam brang shadang gaw laning hte laning law htam jat wa ai hpe mu lu ga ai. Ya na zawn law htam wa ai gaw ginra nga masha law wa ai, htawt sit bungli galaw masha ni law wa ai, shara shagu na hpyen koi yen ai masha ni Mai Ja Yang de du shang wa ai, COVID-19 a majaw hkali ana kanu sat tsi hpe shalai la yak nna aten ladaw mi tsi n lu gat mat ai lawng lam ni a majaw rai nga ai. Dai hta sha n-ga, Lanam ta hta gaw ningpawt ninghpang hpaji jawng hpaw hpang ai ten rai nna, shara shagu de na jawng ma ni Mai Ja Yang kata sa wa ai hte hkali ana hpe mung shalawm woi sa wa ai lam ni a majaw mung lanam ta ladaw hta hkali chyam bra ai lam law nga ai.
Hkamja magam gun ni hpe san htai galaw ai shaloi, ginra nga masha law law wa hkali hte seng ai matsun hpe hkan nang hkansa ai hpe mu mada ga ai. Hkali hte seng ai machye machyang nga ai a marang e sut dun ai, makau grupyin sanseng ai, hkali ana kumla byin wa jang tsirung tsigawk chye sa ai lam ni hpe mu mada ga ai. Hkamja magam gun langai tsun ai “Mai Ja Yang ginra nga masha ni hkali makawp na matu sut dun na hte makau grupyin sanseng na hpe lai wa sai ten na hta grau nna chye na wa masai”.
Raitimung, hkali hte seng nna chye na shut ai lam law law hpe Mai Ja Yang ginra hta naw mu lu ga ai. Nkau mi gaw hkum gahtet (sh) jahkru sai hte kalang ta hkali ana nan rai sai ngu chye na shut ma ai. Hpa majaw hkali ana byin ai hte hkali ana gara hku nna byin wa ai ngu ai hpe atsawm n chye na ma ai. Masha nkau mi gaw lusha a majaw hkali byin ai nga nna mung chye na da ma ai. Dai hta n-ga, ginra masha nkau mi gaw hkali ana byin jang ladat jaw tsi gawn lajang ai lam n galaw ai sha, moi na lai makam hpe sha dinglai hkra kam let matut hkan nang shanang ai lam ni mung nga ai.
Hkamja magam gun ni hku nna, makau grupyin sanseng lam, jigrawng tsi gat ai lam hte sut dun n hprai ai lam ni gaw, hkali makawp ai lam a ahkyak madung re hpe madi madun ya nga ai. Mai Ja Yang ginra hta hkali hte seng nna tsi gawn lajang ai hpe manu jahpu n la ai sha galaw ya nga ai. Hkamja dap a lam jasan hta, hkali ana hkang zing makawp maga lam hpe ningshawng tawn let atsam dat hkrang shapraw taw nga ai. Lahta e tang madun mat wa sai hte maren, Mai Ja Yang kata hkali chyambra ai lam hpe byin shangun ai lawng lam law law nga ai hpe mu lu ga ai. Dai hpe yu dat ga nga yang, hkali chyam bra ai lam gaw makau grupyin, shamu shamawt ngasat ngasa hte hkamaja lam jasan ni hte dan tawk matut mahkai taw ai hpe mu lu ga ai.
Bawngban dinglik yu ai lam (Discussion)
Mai Ja Yang kata lanam ta ladaw hta hkali chyam bra ai lam law htam wa ai gaw makau grupyin hte shinggyim masha ni a ngasat ngasa lam mahku mara byin ai majaw rai nga ai. Lanam ta hta marang a majaw jigrawng di di na la-ing ni grau law wa ai hte makawp maga ai hta gawngkya ai lam ni gaw jigrawng hpe law htam shangun ai a npawt hkridun ni rai nga ma ai.
San htai galaw ai shaloi masha law wa ai, htawt sit bungli galaw masha ni du wa ai hte jigrawng tsi gat ai hta ning-ra mat ai lam ni mung hkali chyambra lam law wa ai hpe ja ja n-gun jaw ai lam tsun ai. Raitimung, ndai mabyin lawnglam ni hpe Epidemiology masa ngu na hta mu mada ai lawnglam masa ngu na gaw grau htuk manu nga ai. Health Promotion Model hpe mahta nna, jigrawng makawp maga lam rai nga ai sut dun ai hte makau grupyin sanseng ai hpe hpaji jaw ai hku nna mung, hkan nan hkan sa ra ai ngu tara jahkrat ai hku nna mung galaw ra ai lam hpe mu mada ga ai. Ndai zawn sawk sagawn ai a marang e, Mai Ja Yang kata hta n bung ai ladaw hta byin ai n bung ai hkali chyambra masa hpe asan sha mu lu ga ai.
Ga Hpungdim (Conclusion)
Hpungdim hku nna, Mai Ja Yang ginra nga masha malawng maga gaw hkali chyam bra ai hte seng nna machye machyang nga ai hte hkali hte seng ai makawp maga lam hpe mung hkan nang hkan sa ma ai. Dai majaw shaning hte shaning hkali chyam bra ai lam law wa ai gaw ginra nga masha law jat wa ai, jigrawng sat tsi dingyang n lu gap ai, jigrawng chyambra lam hte seng nna chye na shut ai hte hkansa ai lam hta gawngkya ai ginra nga masha nkau mi a majaw rai nga ai.
Ndai tam sawk sagawn ai lam gaw, ginra nga masha ni hpe hkali hte seng nna ningmu jahpaw na lam hta n-gun naw dat ra ai hpe htawng madun ya nga ai. Dai hta sha n-ga, hkali makawp maga lam hte makau grupyin sanseng lam hpe grau nna naw shangang shakang ra ai hpe mung mu lu ga ai. Ndai sawk sagawn ai hta na pru wa ai lawng lam ni gaw Mai Ja Yang kata tatut nan woi awn taw nga ai hkamja dap hpa-awn ni hte hkali hte seng nna bungli galaw taw ai wuhpung wuhpawng ni a matu akyu rawng ai shiga ni hpe jaw ya ai. Dai hta sha n-ga, htawm hpang de Mai Ja Yang kata hkali hte seng nna sawk sagawn lam bai galaw wa ai ten hta ndai sawk sagawn tang madun laika gaw jut shara mi kaw na lu garum ya na lam rai nga ai. Hpang jahtum hku nna, ndai sawk sagawn lam galaw dat ai a marang e Mai Ja Yang a seng ang ai hkamja hpa-awn ni hte up hkang masa hta woi awn nga ai ningbaw ni hpe ningmu jaw hpaji jaw ai lam law law hpe lu sawk shapraw lu dat ga ai.
Ningmu jaw ai lam (Recommendation)
Ndai zawn Mai Ja Yang kata hkali hte seng nna sawk sagawn ai gaw shawng ningnan lang mung rai nga ai. Sawk sagawn la lu sai lawnglam ni hta mahta nna, Mai Ja Yang ginra nga masha law malawng gaw hkali hte seng nna machye machyang nga timung nkau mi gaw hkali hte seng nna chye na shut ai lam naw nga taw ai hpe hkaja lu ga ai. Dai majaw seng ang ai makan dap , magam dap ni hku nna hkali hte seng ai machye machyang grau nna nga wa hkra galaw sa wa ra ai.
Ndai sawk sagawn ai lam gaw htawt sit htawt sa masha law wa ai hte makau grupyin baza bala law wa ai hpe madun nga ai. Hkali chyam bra ai lam hpe shayawm lu na matu grau nna tangdu ai sanseng lam ladat ni hpe hkrang shapraw jai lang ra nga ai. Mung shawa ni hpe mung hkali hte seng nna tsi gawn lajang ai lam hta manu jahpu n la ai lam hpe grau nna chye wa hkra galaw ra nga ai. Du na aten hta, hkali hte seng nna sawk sagawn lam bai galaw wa yang ndai hta grau nna masha n-gun law law hpe san htai galaw yang gaw ndai hta grau nna jaw kaja kamhpa mai ai sawk sagawn lam ni hpe lu la na rai nga ai.
Mahta ai laika ni (References)
CABI. (2017, July 4). Removal of invasive shrub could be an easy way to help reduce malaria transmission.https://www.cabi.org/news-article/removal-of-invasive-shrub-could-be-an-easy-way-to-help-reduce-malaria-transmission/
Esayas, E., Gowelo, S., Assefa, M., et al. (2024). Impact of nighttime human behavior on exposure to malaria vectors and effectiveness of using long-lasting insecticidal nets in the Ethiopian lowlands and highlands. Parasites & Vectors, 17, 520. https://doi.org/10.1186/s13071-024-06607-9
Iwashita, H., Dida, G. O., Futami, K., Sonye, G. O., Kaneko, S., Horio, M., Kawada, H., Maekawa, Y., Aoki, Y., & Minakawa, N. (2010). Sleeping arrangement and house structure affect bed net use in villages along Lake Victoria. Malaria Journal, 9, 176. https://doi.org/10.1186/1475-2875-9-176
Sholtis, S. (2020, October 26). Malaria parasites hide out in humans when it’s not mosquito season. Penn State Science. https://science.psu.edu/news/Llinas10-2020
World Health Organization. (2019, June 11). Dengue increase likely during rainy season: WHO warns.https://www.who.int/westernpacific/news/item/11-06-2019-dengue-increase-likely-during-rainy-season-who-warns
