KAW LAKAI RE AI PUNGGA JA LI A PRAT

KAW LAKAI RE AI PUNGGA JA LI A PRAT

Nding Tawng Ra

Shachyan ya ai lam: Ndai laika gaw Pungga Ja Li a labau n re, shi a asak hkrung ai hkrun lam kaw hkrit hpa, tsang hpa manghkang ni, sharin la mai ai hpaji ni, mani hpa mahkrum madup ni hpe ka da ai Cam re. Laika a mying hpe «Kaw lakai re ai Pungga Ja Li a prat)) ngu nna shakap da ai. Lachyum gaw n-gun kya ai, ntai nmai re ai, n jin n ngut ai, matsan mayan re ai raitim, bungli hpe ndang nla re, n hkam gaja let, nchye nchyang ai myit jasat hte asak ugut gu wa ai shani du hkra shakut galaw ai hpe tsun mayu ai. Shi a mahkrum madup ni gaw, mai gaja ai mahkrum madup ni nga ai zawn asak de hkrat wa mai ai 6aw mahkrum madup mung law law nga ai. Sharin la mai ai 6aw hpaji mahkrum mung law law nga na re. Shi gaw asak, 70 jan du hkya tsi n sha ai lani mi pyi n shalai kau ai wa re. Dai majaw prat tup machyi ai wa re ngu tsun mai nga ai. Nga chyu, namsi, muk, majap, namlaw namlap mu hpa ni hpa mung n mai sha ai wa re, shi a rau ram manang ni hta n-gun kya dik ai wa mung rai nga ai, atsam n nga ai wa mung rai nga ai.

SHANGAI WA AI LAM

Mali Nmai walawng sinpraw maga Hpungmai hka a hka kau, Dumbau bum lagaw Jase yan Jawa lapran na Pungga ga a gahtawng langai mi rai nga ai. Tingkaw ga ngu ai gahtawng kaw gawa Pungga Ja Tang hte ganu Hkazang Hkawng Naw yan a kasha alat rai nna, 1944 ning asuya shata 3 praw 2 ya shana de hkying 6 daram hta shangai wa sai. Shangai ai nhtoi hpe gawoi dwi Hkangkum Hkawng Naw tsun ai hku rai yang 1942 ning hta ang ai. Pungga Ja Tang matsing ai hku rai yang 1944 ning hta ang ai. Ndai ninghtoi lahkawng hta na gawoi dwi tsun ai gaw hkarang yi ni hpe hti ai rai nna, yi hti shut jang shut mat chye ai. Gawa Pungga Ja Tang gaw Sadung bum kaw tsang 4 du hkra lung yu sai rai nna, shata hti laika hku re ai majaw grau teng mai ai ngu hkap la ai lam re. Raitim mung shangai nhtoi hte seng nna n matsing lu ai. Asak 10 ning du ai shaloi gawoi dwi tsun dan ai gaw yi hkyen ga saw ai kaw nna nta du wa shajang ai hpang shangai ai ngu nna tsun dan ai. Shata hpe madi madun let gawoi dwi tsun ai gaw nang hpe shangai ai aten hta shata mung ya na daram sha naw re ai ten shangai sai ngu nna tsun dan ai.

Daini na shata hti laika hte shabung yu ai shaloi dai shana gaw asuya shata 3 praw 2 ya shana ang ai majaw bai nhtang sawn la ai sha re. Shing rai shi a shangai nhtoi gaw 1944 ning, asuya shata 3 praw 2 ya shani ngu masat da ai re. Ndai shangai gahtawng gaw Pungga mare kaw na up ai Tingkaw gahtawng rai nga ai. Hpa majaw tinang Pungga mare kaw n shangai ang ai lam gaw dai aten na tara hte maren du ni gaw du kasha sha mai la ai ngu ai lam rai nga malu ai. Dai gumchying gumsa tara gaw shinggyim ahkaw ahkang hpe grai hkra ya ai lam ni nga ai. Shing rai mayu Hkazang ni gaw Gareng ni rai nga ma ai. Gareng ni gaw gumchying gumsa gumlau kau sai ni re. Dai majaw Gareng num hpe n la mayu ai rai nna, ganu yan gawa ra hkat sai hte maren ma langai mi pyi lu hkra rai timung Pungga jan hku masat masa n galaw ai lam rai nga ai. Raitim ganu yan gawa gaw tsawra hkuhkau hkat sai hte maren, shi a gawa gaw da-ma shang taw nga ai. Gagu gamoi ni e n masat ai rai nna Ja Li gaw ninggyi sha rai nga ai. Shing rai, shi a shawng na mying mung Lawngwaw a htung hte maren Hkawng Naw a Naw Hkawng shamying da ai. Dai hpang Naw Dau bai shangai wa ai. Dai shaloi gaw ma 2 rai mat sai rai nna, masat masa galaw la ai. Naw Hkawng hpe gaw Ja Li ngu nna mying shamying la ai. Naw Dau hpe gaw Zau Lawn ngu nna mying shamying la ai. Zau Lawn gaw shanglawt rawt malan wa ai shaloi du kaba Hkun Chu a shangun ma hku Yudiya ga de yu mat wa sai.

JAHKRAI HKRAI MAT AI PRAT

Ganu Hkawng Naw gaw, kasha Ja Li 7 ning rai nna, ganau Zau Lawn gaw 5 ning re ai ten hta lani mi ganu hkum n pyaw let yi shari de woi sa ai. Yi shari kaw na hkum grau n pyaw wa ai majaw rai sam ai jau jau nta de woi wa ai. Nta ndaw kaw du wa ai hte nhku de n du wa ai sha shinggan kaw dada yang nep ai chyahtai chyen nep nna, jan kra let galeng taw mat ai. Kasha Ja Li hpe hka dat(ru) ya rit ngu nna tsun ai. Ja Li gaw singgat kaw sa ja la nna ganu hpe jaw lu ai. Hka hpe tsan ai kaw na singgat hte jahkrat da ai majaw aloi sha ja la mai ai lam rai nga ai. Dinghkang daw nna hka ja jaw ai gaw ganu hpe hpang jahtum gawn dat ai lam rai nga ai. Ganu mung dai hka hpe lu ai gaw kasha alat e tam jaw ai hka hpe hpang jahtum lu kau da ai rai nga ai. Ganu gaw ndaw kaw jan kra let dai kaw yup pyaw mat sai. Kasha Ja Li mung kaga ma ni hte rau kaga shara de gasup hkawm mat ai. Dai aten gaw shani gaang aten daram re. Ja Li yannau mung kaga ma ni hte gasup pyaw nga yang, nta kaw sanat aja wa ngoi pru wa ai. Ma yannau hpe gaw hpawmi langai mi e kaga nta de woi mat wa ai. Tinang a nta ngu na de gaw mare ting na sanat nga manga dum kapaw ai. Ya na hte bai tsun shachyaw yu yang, shawng lam majan pa hte maren rai taw nga ai. Mare de na salang ni, shabrang ni mung sanat hte nhtu hte rai nta nhku, nta shinggan hpung hte hpung lama mi hpe shachyut marawn hkawm nga ai hpe na taw nga ai. Dai masha ni gaw sanat hpe mung machyu n lawm ai sha shachyut gap ai zawn rai nga ma ai.

Hpung hte hpung lama mi hpe mu dat ai zawn ning maga de rai sai law gahtam mu law, gap mu law, abyen mu law nga nna shakum shadaw hkan gaja wa hkan gahtam hkawm nga ma ai. Dai zawn galaw ai lam gaw nat jaw prat hta "Ndang shachyut ai" rai nga ma hka! Ja Li e hka ja jaw kau da ai shi a ganu gaw nhku de gara hku shang wa ai n mu sai. Ganu gaw kraw kata de machyi rawng ai majaw agung byin nna si ai rai nga a hka! Dai ma gaw lu shangai ai rai yang Ja Li yan Zau Lawn a ganau Ma La rai na re wa, dai Ma La ngu na mung ganu hte rau dai shaloi n nga mat sai. Shing rai, shannu hpe makoi mayang ai lam hpa n galaw ai sha lupwa kawng n re ai de sa makoi kau ang masai. Ja Li shannau a gawa mung wa ngan naw re ai hte maren, Sadung jawng de jawng lung sa mat wa sai. Shing rai, ganu gawa lahkawng yan n lu ai chyahkrai tai mat ai. Nhtoi shaning n matsing sai lana mi hta shana yup tung e kan sa mayu wa ai. Shannau shahpung nhtung dun kaw yup ma ai. Kaga ganu gawa lu ai ni gaw tinang ganu gawa hte rau gawk de yup mat ai. Kan sa mayu wa ai shaloi gadai hpe tsun dan na n nga ai rai nna, shahpung chyinghka hpaw nhtawm kan sa ai. Kan sa ngut nna ganau a makau kaw naw wa dung yang, shahpung dinghkrep masha ganoi tup daram tsaw ai kaw nna shawng e shi kan sa ai shara de lama mi gumhtawn hkrat ai nsen na dat ai. Shannau yup ai chyinghkyen pa gaw shinggan maga de matu kra nga ai rai nna lanyau ni, gwi kasha ni du hkra mai yup ai shara tai nga ai.

Dai chyinghkyen pa kaw gumhtawn yu wa ai wa, sa hkrat dat ai majaw shannau yup ai de chyinghkyen matu pyi wa shamu nga ai. Ma re ai hte maren bai galeng nna yup pyaw mat sai. Jahpawt myi mu wa ai shaloi shinggan maga sa yu yang, sharaw hkang hkang taw nga ai. Shanhte a nta shahpung de gaw maling hkrai rai mat sai. Dai sharaw gaw masha re ai hkrak chye nna htim ai kun? ganip ai arai lama mi mu nna htim ai kun gaw n chye ai. Gadai hpe mung n wam tsun dan ai. Myit dum shagu daini du hkra hkrit ai myit sha rawng nga ai nga nna tsun tsun rai u ai. Ninghtoi n matsing mat sai lani mi hta shi a ganu ba Shingkawn Ja AWn gaw shi a kasha Zau Seng hte rau shannu ni marai 3 Tingkaw bu ni a yi de nai manaw (nai chyingdang ) sa hpyi sha na matu woi sa ai. Zau Seng gaw Ja Li hta asak gaji ai. Tingkaw bu ni a nai yi hte Pungga ga lapran kaw Lai ma hka ngu ai hka wam langai mi lwi ai. Nai chyingdang manaw ten gaw mangai ningnan shang wa ai hkan ang ai. Lai ma hka hka wam mung dai ten hta gaw, lai wa sai lanam zawn n kaba mat sai aten re. Raitim, lanam na hka n-gun ngam rai nna, hka lwi n-gun ramram naw ja ai ten rai nga ai. Dai hpe Ubit hka n-gun ngu nna shamying ma ai. Lanam ting hta e hka hpe rap nna lai hkawm ai masha gadai n nga ai. Rai yang ka-ni tam lu ai ni tinang lai lu daw mahkrai kasha ni hkrai nna, lai hkawm chye ai aten rai nga ai. Shannu ni gaw garai n sa wa yang, mahkrai nga n nga sa gawan ai shaloi mahkrai nga ai lam lu sagawn ma ai.

Dai mahkrai gaw ka-ni ya mahkrai re ai hte maren kawa tawng masum hpe kawa gaji hte hkang gayep tawn ai mahkrai re. Lata jum na lashum n kap ai. Salang ni gaw tsap let rap lu ai, ma ni a matu wa-hkawm hkawm nna sha rap mai ai. Shing rai, ganu ba gaw Ja Li hpe shawng de wa-hkawm rap mat wa shangun nna, hpang kaw kasha Zau Seng hpe hkan nang shangun ai. Ganu ba shi gaw ma yan wa-hkawm hkawm rap ai hpe hka kau kaw nna yu nga ai. Ja Li mahtang gaw hka gaang kaw du mat wa sai. Mahkrai a gata maga de hka hpunla grai lawan ai hku lwi taw nga ai rai nna, mahkrai hte hka hpe galang ta mu ai majaw baw sin mat wa ang ai, mahkrai a lawu maga de di hkrat mat wa sai. Akam e kawa yan hpe hkang gayep da ai kawa ngau daw kaw lu jum dat la nu ai. Shaloi ganu ba mung ngang ngang jum da u nga nna marawn let, mahkrai gaang kaw rai taw nga ai kasha Zau Seng hpe shawng sa pawn la kau rai, mahkrai kaw noi taw nga ai Ja Li hpe bai sa pawn la nu ai. Dai zawn rai galaw lu ai lam gaw hpang e galang bai shalai n lu ai baw rai nga ai. Dai prat na hku tsun ga nga yang shannu ni jawjau ai gumgun gumhpai rai nga ai Ning-yan Naw e hkye ai ngu tsun mai nga ai. Ja Li gaw dai shani kawa matu kaw n lu jum kau dat ai rai yang, shi a asak 8 ning shing nrai 11 ning hte lapran kaw asak htum na hku rai sai. Ngam nga ai nta masha ni hku nna mang n lawm ai mang makoi poi galaw na lam sha nga sai. Raitim dai shani Ja Li gaw labu raw yawng mat ai hta lai nna asak lawt sai. Shannu ni gaw hkrun lam hpe n matut hkawm ai sha Ja Li gaw labu n kap ai nam tawk nna nta de wa mat ai.

Asak 8-11 lapran kaw rai ang ai, labu galai mung n lu ai rai nna, nta du wa tim nba hpajawng hpun nna sha shani shana nga mat ai. Nhku kaw hkawm sa ai lam mung n nga sai. Mare de pru hkawm na gaw hkum tsun sa. Labu gan galai na hpa nan n nga ai kun? Ganu yan gawa lahkawng yan n nga sai Ja Li a matu gadai n myit ya ai majaw kun? Bat lahkawng daram hpajawng hpun nna sha yup taw mat ai. Gawa a ganu gawoi dwi Shingkawn Ja Hpa hpang shani jang labu langai da ai. Bat lahkawng daram nga yang she Ja Li gaw hkrut na malai labu ningnan lu ai majaw kabu u ai. Hpang e, chye Iu ai daram nga yang dai mahkrai hkrai ai wa hpe da-sang masha san nna hkan sagawn ai lam chye lu ai. Rai timung daini du hkra dai masha hpe n lu sagawn ai. Dai shani lama wa Ja Li asak sum mat ai rai yang, mahkrai hkrai ai wa gaw bunglat daw ra ai. Bunglat pyi gaw yu yu bunglat n rai na. Du magam bunglat rai na. Hpa majaw nga yang dai masha wa gaw ja mying mying da ai wa rai nga ai. Dai lam gaw Jawa ga na Mangdawng Hkaw Hkawng gaw Tinggaw ga na Lahkyang Lum Naw hpe hpyi ai. Raitim Lum Naw numbrau brau mat ai. Dai majaw Lahkyang ni hpu bai na n byin sai majaw ganau hpungdim Lum Gan hpe num galai jaw ai.

Dai num sa poi de ma kasha naw re ai Ja Li mung hkan nang ai. Mangdawng ni hku nna ma kasha raitim, du kasha hku masat nna, tsa jaw ai shaloi tsamai hte jaw ai. Ngam ai num sa hpawmi ni hpe gaw kawa dinghkang hte sha jaw ai. Hpawmi ni mung dai tsamai kaw na tsa hpe ma kasha rai nga ai Ja Li hpe shawng ru jaw nna ngam ai hpe shanhte garan lu ai. Shing rai jawm garan lu nga yang, tsamai gata de na shamying n chye ai lama mi tsa hte rau lawm pru wa ai. Atsawm sha jawm yu ai shaloi dai arai gaw lanyau hkyi rai nga ai. Dai lanyau hkyi gaw yu e garawt bang da ai rai ang ai. Tsamai gashin ai shaloi hka madi mat nna tsamai htum pa kaw kap nga ai. Dai hpe tsa bang nna ru lu ai shaloi tsa hte rau hkan nang pru wa ai rai nga ai. Dai shiga hpe shara shagu garai n brawng lu yang, Mangdawng ni gaw Pungga htingnu de sa nna chyaru lit hte nba yan langai hte ma hpe nyau hkyi tsing jaw kau ai lam sa tawngban ai lam nga lai wa sai.

SHANHPYI LAIKA HTE PUNGGA JA LI

Hkazang Dau Hkawng gaw Ja Li a gaji dwi rai nga ai. Dau Nyoi gaw Lamuk Hkawng Lum jan re. Hkawng Lum a ganau Lamuk Hkawng Dau gaw gashu kasha n lu ai. Dai majaw Lamuk Hkawng Dau hku nna Ja Li hpe num hpang hpu wa hku kasha daw ang nga ai. Shing rai, Ja Li asak 5-12 ning du hkra gawa Bawk rai nga ai Lamuk Hkawng Dau hte hkrai nga ai. Lamuk Hkawng Dau mung gawa e jawng lung shakram da ai Ja Li hpe kasha majing zawn yu gawn lajang nga ai. Lamuk Hkawng Dau gaw myihtoi kaba re hta n-ga dumsa kaba hte kaiji kanu mung re. Lamuk Hkawng Dau du ai poi shingra shagu hta Ja Li mung hkan lawm nga ai. Tingkaw ga gaw nta htinggaw 13 sha re. Gahtawng gaji sha rai timung Myitung ni a nat hte htoi ai Jumzang Hkawng Hkawng mung myihtoi rai nga ai. Lamuk Hkawng Dau gaw Lawngwaw ga hku htoi ai. Jumzang wa gaw Jinghpaw ga hku htoi ai. Shing rai, Ja Li a matu Lawngwaw myihtoi Jinghpaw myihtoi lahkawng yan hpe chye na da ai wa rai nga ai.

Dai aten hta pra lai wa ai hkringwa kaba ni gaw: 1) Hpawlam Hpya ga na Lakam Dau 2) Jawa ga na Ngaw LawngYaw 3) Tingkaw ga na Hkazang Dau Hkawng 4) Nawla ga na Shadau Gam 5) Jase krung na Labye Ze 6) Patsam ga na Lahaw Lum Hkawng 7) Lazuk ga na Cham Naw Hkawng 8) Ningting ga na Htang De Myihtoi 9) Jikding ga na Jikding Htaw Hkaw 10) Myihtoi Lamuk Hkawng Dau gaw ndai Hkringwa 9 hte manau poi shagu nat jaw poi shagu hta yawng ni jawm dumsa, jaiwa rai nga ai hta ja Li mung Lamuk Dau a shangun jahpan hku rung shagu hkan lawm ai wa rai nga ai. Ndai laika kaw madun ai myihtoi hte hkringwa kaba ni gaw tsaw dik ai ninghkring ni hpe sha madun da ai re. Shanhte a lawu de hkringwa chyalung grai naw nga nga ai. Dai zawn re ai hpawng kaw chyu galu kaba wa ai Pungga Ja Li gaw, shanhte ni shada jahta ai kaw na mung dumsa ga hpe n dang matsing ai raitim galaw ai ladat ni hte dumsa ai nsen, masha nat hta hkan nna, gara nat hpe gara nsen hte dumsa ai ngu ai hpe gaw matsing lu nga lu ai. Galaw ai, jawng ai ladat ni hte shamying ai lam ni hpe matsing ai raitim lachyum hkrak hpe gaw garai n chye matsing nga ai. Lahta e madun mat wa ai hkringwa hte myihtoi ni gaw, jinat daw mi, shinggyim masha daw mi re hkrai rai nna, jinat mungkan hte shinggyim mungkan lahkawng yan kaw nga pra ai zawn hkam sha lawm lai wa nga ai. 1953 ning ningnan daw de, Lamuk Myihtoi wa tsun ai gaw: "Shu ni sha ni, hka kau de loi yen nna nga mu, baren n-gup mahka wa ra ai." Nga nna, myihtoi htoi shagu myihtoi jasat ai kaw tsun ai.

Dai shaning asuya shata man 8 daram hta, Hpungmai hka hku maga de nnang nawn hte rau nsen kaba hte ngoi kapaw ai lam byin lai wa ai. Hpungmai hka mung, shawoi na shadawn shadang hta jan nna kaba wa ai. Hka mung hkanu ai hku sha n rai, ga pa ganawng nna lwi ai. Hka gata na nga kaba ni mung shanhte a shingien de hkumpup shang nna, wa ganu daram ram kaba ai nga ni si yawng nga ai. Yawng hkrat wa ai sanghpaw ni hta mamhtu htum ni, nta dawhpum shadaw ni lawm hkrat wa nga ai. Ndai lam hpe Hpungmai hka kau de nga ai, ya yang, asak 80 makau grupyin rai sai ni gaw naw dum shajang na re. Dai aten hta nat jaw nga ai ni gaw ndai lam hpe gara hka wa tung wa na ngu ai hpe hkrak n chye tim, hka langai ngai kaw byin wa na hpe gaw tau hkrau nna chye nga sai. Kaga lam langai mi gaw, Lai ngu bum kaw na nat wa gaw, Dumbau bum kaw na nat shayi sha hpe ganam hku hpyi la ai. Shing rai, Lai Ngu wa gaw Dumbau wa kaw hpu grai bang sai. Hpu ni hta na dai ten na Pungga Ja Li matsing ai daram nga yang, gumra lawm ai, hpawlam, magwi, shannga, ninggrau ni lawm nga ai. Ndai Lai Ngu wa a hpu ni gaw Hpungmai hka hkan lung wa nna, Jawa hka hku Dumbau bum de lung wa na rai nga ma ai. Shanhte lung wa na lam kaw gaw, Pungga mare, Tingkaw gahtawng, Samdu gahtawng, Hpawlam hpya gahtawng, Dinggram hte Jawa gahtawng hku lai ra nga ai. Dai majaw myihtoi ga hku nna dai dusat ni hpe dinghai dingna n jaw na matu aja awa sadi jaw nga ai.

Kaga gahtawng mare ni yawng grai sadi ai. Dai dusat nkau mi mare gahtawng hpe lai di nna Dumbau bum de lung wa ai. Dusat nkau mi hpe hkan mu dat ai ni lawm nga ai. Dai hpu dusat ni lai lung wa na aten gaw, htingra ta yi sawm aten hta ang nga ai. Hpawlam hpya gahtawng kaw na Lagang Gang Ze ngu ai wa gaw mawkhkyu jaugawng kaba re. Lani mi shi yi kaw, shi a htingra yi hkyap gata e nhtu garang dung nga yang, yi htumpa hku shannga kaba langai mi htinggrang yi dingyang lung wa ai. Lagang wa mung chyahkring sha na laman e myihtoi ga hpe gan malap kau nna gap kau dat sai. Shannga dai gaw machyu ningma hte nam de hprawng mat wa sai. Dai shaning hta Hpawlam hpya gahtawng kaw masha marai 6 shachyaw shanaw si mat wa ai majaw dai ni hpe bru makoi ai nga yang, mare na bau mahkra ga mat kra kabung dum ai nga ma ai. Masha nau si shachyaw ai majaw myihtoi shayu yu ai shaloi, shi a hpu nga hpe ningma shakap ya ai majaw, Dumbau wa pawt ai nga nna tsun nga ai. Nat ni mung urawng hku nna nga nga ma ai.

Laingu bum, Sumpyi bum, Dumbau bum, Nga tang bum, Yuhku bum, Na bau bum ni gaw urawng langai mi hku nga ai ni re. Shanhte ni a gaw da ai tara ritkawp ni nga malu ai. Dai ritkawp tara ni hta na, langai mi gaw, Wa lawng hkran de ninggrau n shaga na ngu ai tara rai malu ai. Hpa majaw ngu ai shingdu maumwi nga ai raitim malap mat sai. Lai Ngu wa hpu bang ai hta ninggrau lawm nga ai. Shing rai, Dumbau bum hkran de ninggrau masum ya wa shaga wa ngoi ai. Dai hpe gaw Dumbau yan Lai Ngu ritkawp tawt lai ai lam rai nga sai. Shing rai, hkyak hkyak zuphpawng bai hpawng nna, ninggrau hpe Hpungmai hka a sinpraw hkran de lawan bai sharap kau nga ai. Dai lam hpe myihtoi ni hku nna tsun dan ai majaw chye lu ai rai nu ai.

JAWNG LUNG HPANG WA AI LAM

Niang yang aseng Pungwa mare Pasi yang gahtawng kaw jawng hpaw ai. Raitim jawngma gaw n law hkraw ai. jawngma 30 hta galoi n jan ai. Hpa majaw nga yang dai aten na gumchying gumsa du ni a myit masa hta, jawng lung mat ai ngu ai gaw hten mat ai ningpawt hku chye na ma ai. Shingrai Njang yang Tawng uk rung kaw nna, aming laika langai mi shapraw dat ai. Dai laika hta, mung du ni a kasha ni jawng sa ra ai ngu ai aming re. Dai aming laika hte hpawn, la gaja marai 3 mung du ni a nta kaw shang nna, asuya ni a mungga hpe hti dan sai. Pungga htingnu kaw nna mung Ja Li hpe jawng sa na matu, jawngma lahkawn ai ni a lata de ap dat sai. Hpa majaw Ja Li hpe jawng sa shangun ai lam hkrak n chye lu ai. Darat num a kasha re majaw, du hkringhtawng dagraw na wa n re majaw, hten yang mung hten mat u ga nga shangun ai kun? Ma yannau ni hta na kaba htum re majaw shangun ai kun? N chye lu sai.

Gaja wa nga yang Ja Li a matu jawng sa na grai yak ai. Yak ai lam gaw ganu a ganu gawoi dwi mayu dinggai shi hkrai re. Gawoi dwi a myi, na, lagaw lata tai ya ai wa rai nga ai. Hpa mi raitim Ja Li gaw Pasi yang jawng de du mat wa sai. Dai shaning gaw jawngma yawng ningsa, ningnan 60 du ai. Jawng sara mung langai sha nga ai. Jawng atsang gaw tsang 2 hpaw da nga ai. Jawng up wa mung tsang 2 sharin la yu ai Pungwa Ja Roi ngu ai re. Dai shaning gaw 1954 ning hta re. Tsang 2 kaw na jawng sara ni gaw: 1) Washa Tu Mai (Ginjaw gawgap lit hkam) 2) Pungwa Ja Naw 3) Pungwa Ja Roi ( Tsang gaji na jawng up a ganam) 4) Hpalawng Hkawng Yang Dai shaning du ai jawngma ningnan ni hpe shata mi sharin yu nna hpung garan sai. Pungga Ja Li gaw B hpung kaw ang ai. Shawng shaning na jawng gaji n awng ai ni hpe A hpung ngu shamying da sai. Marai langai ngai tsang gade rai sai nga san yang, A hpung nga jang grai myiman pa sai ten re. Tsang 2 jawngma ni hte gaw, shat mung rau n wam sha ai. Yup mung rau n wam yup ai. Shinggyim masha zawn pyi n nawn hkra yu kaba dum ai ten re. Dai shaning shaning gaang hta, asuya kaw jaw ai jawng sara langai mi du lung wa ai. Shi a mying gaw Maran Hkawn ngu ai re.

Hpaji atsang gaw tsang 9 re da. Tsang 2 ni hpe pyi n wam mada hkra byin nga ai ten tsang 9 chye ai masha hpe mu jang myi hpraw she galau mat wa ai. Dai sara ma gaw gawng shakyang PT ngu ai hpe sharin ya ai. Ja Li gaw kaga lam hta anya tim PT ginsup ai hta gaw kaga masha ni hta jan nna ram taw nga ai. Shi hpe shawng kaw tsap shangun nna ngam ai ni yawng shi hpe yu nna, shalai ai hku woi shaman ma ai. 1954 ning na Shangaw, Dumbang a Hkrisamat hpe Magram yang ngu ai kaw galaw ai. Dai Hkrisamat poi hta sasana sara kaba Taken Feild yannu ni mung wa lawm ai. Ja Li a matu shanhpraw amyu hpe shawng mu yu ai lam rai sai. Jinghpaw mungdaw asuya hpung kaw na gaw Amat Gun Gam hte Amat Lawang Li wa lawm nna Hkrisamat galaw ai shara gaw Adang bu ni a yi shari kaw rai nga ai. Shanhpraw yannu wa ni hpe gaw yiwa kaw shayup ma ai. Poi sa shawa grai law ai raitim, sut dun ai gaw shannu ni chyu sha rai ma ai. Hpung sara ni gaw sara Par Si hte sara Shawlamawn lawm ma ai. Hkrisamat ten na simai gaw dai buga a du wa rai nga ai Adang wa shaw ai. Adang wa gaw nga mung law law lu ai. Hkatbung mung lu ai wa rai nga ai. Hkrisamat mandat ang ang kaw Hkrisamat dawnghkawn mung noi da ma ai. Shana aten hta gaw buga shagu na ni mahkawn ginsup pya madun ma ai. Ginsup langai mi gaw ka-ni lu yang n gaja ai lam madun ai. Adang du wa gaw dai ginsup hpe n ra ai majaw, Hkristan dawnghkawn kran kau da nna, nta de wa mat sai.

Pungwa jawngma ni lajang sa ai mahkyen hta lahta e tsun lai wa sai gawng shakyang lawm nga ai sara ma Maran Hkawn a makau kaw nga nna shangun jahpan tai na matu jawngma ni kaw na lata ai shaloi Ja Li hpe lata ma ai. Ja Li gaw jahkrai rai nga ai wa re hte maren, shi a baw hta tsi ni a rudi shara tai nga ai. Galang lang makau kaw nna pyi kara kaw gau hkawm ai tsi ni hpe mu mada nga ai. Dai majaw sara ma Maran Hkawn gaw Hkrisamat ni wa sai rai nna, kara daw masha shaga nna kadung daw ya u nga tsun ai hpe na kau dat sai. Kadung ngu ai kaning re n chye ai majaw, laklai ai baw rai na sai ngu grai kabu kau nu ai. Kara daw nga ai makau hku lai wa ai ni yawng mani sum sum rai lai ma ai. Baw tsawm nna mani ai shadu yang, kara daw ngut nna jamna wa yu ai shaloi, baw kaw kara zinghkat mi pyi n tu mat sai. Dai zawn re baw gaw shawng de galang mi mung rai n mu yu ai. Rai timung asuya sara ma e galaw ai majaw, asuya aming rai sai ngu shadu ai. Ninghkap yang mung jawng kaw nna shapraw kau na hkrit rai. Hpang jahtum Hkrisamat poi n sa na hku dawdan kau sai. Sara ma bai tsun ai gaw gupchyawp mari ya na nga nna tsun ai. Gaja wa sha American nga rem gupchyawp langai mi tam ya sai. Dai majaw Hkrisamat aten tup dai gupchyawp hpe chyawp da sai. Shat sha ma ai hte nawku jawng rai n lung yang Gangbang pa kaw Pungwa jawngma ni a gawng shakyang shala na hku rai sai. Htung hte maren yawng a shawng kaw nga rem gupchyawp hte re ai Ja Li tsap taw nga sai.

Shaloi salang ni kaw na marai langai mi tsun dat ai gaw gupchyawp gaw n chyawp yang mai ai nga nna gupchyawp sa malaw kau ya masai. Myit n lawm mat sai raitim gawng shakyang hpan shi daram hpe woi ginsup kau nu ai. Lahta e tsun lai wa sai hte maren Pungwa jawng a jawngma gaw marai 30 hta n jan hkraw ai. Dai shaning jawngma alak mi bai lahkawn ai rai nna, jawngma yawng hpawn 60 du mat sai. Htang da ai lusha gaw marai 30 a matu sha re, dai majaw hkuhku kaba hte gatut mat sai. Shat hpe kawa makru law malawng bang nna shadu sha ai, jawngma yawng hpe shat wan kasha langai hpra sha hteng bang ya ai. Dai shat gaw jawngma gaji ni pyi atsawm n hkru ai shat re. Jawngma nkau mi shabrang wa ngan ni lawm shajang ai majaw n hkru nga ai. Shing rai, jawngma kaba ni gaw jawngma gaji ni a makau kaw shara la shajang nna, ma gaji ni hpe shat ma na i? Nga chyahkring hkring san ma ai. Jawngma gaji ni mung jawng la kaba ni hpe agam nna, n ma ai ngu bai tsun jang, nlaw la ai shat hpe ga- ang hkup bai la kau ma ai. Jawngma gaji ni a matu grau yak mat sai rai nna, dai yak ai hta Ja Li mung lawm nga ai. Hpang e grau yak wa sai rai nna, jawngma nkau mi hpe mare de garan nga shangun kau masai. Dai shaloi Ja Li gaw Washa Krang a nta kaw ang ai. (Du kaba Washa Tu Mai a gahpu) Washa Krang gaw mare na manang langai mi hte Chyanya hka kaw madim jung da ai. Lani mi hta Washa Krang shi n rau ang ai rai nna, madim yu sa ai de Ja Li hpe hkan nang shangun ai. Dai shani gaw nga mung ram ram lu ai shani ang ai. Nga ka hpe gun wa nna shat sha la nhtawm jawng de sa mat wa sai. Palawng galai na n nga ai majaw hkum ting nga sing hkrai hkrai nga jawng kaw sa dung nga sai.

Makau na ni nau hpu ya ai majaw shakum jut kaw kaga hkran rai dung nna laika sharin la u ai. A hpung hte tsang 1, tsang 2 ni gaw lahkum lu dung ai, raitim jawng gaji ni gaw dun kaw dung apa nna lung pa hta laika ka ra nga ai. Dai shaloi la sha ni hpe hpang de dung shangun nna, num sha ni gaw shawng kaw dung ai. Num sha ni hta mahkawn kaba ni lawm nga ai. Shanhte laika ka gum ai shaloi dangbau grai tsaw ai rai nna, hpang de na ni pyenchyang n mu lu nga ai. Dai lam hpe sara ma mu jang, gaji ai la sha ni hpe shawng de bai shadun sai. Shana de jawng yu ai hte bungli lama ma hpe jawm galaw ai. Aten du jang shat sha nna, da-hkap ginsup sup rai ma ai. Lana de mi Ja Li gaw da-hkap hkap ang ai. Shang wa ai hpung hta Maran Lu ngu ai numsha langai mi lawm nga ai. Gat lai wa ai kaw lata hkan ahpre dat ai shaloi Maran Lu a hkum kaw shingdu maga hku hkra dat sai. Dai ten hte rau Maran Lu a labu mung raw hkrat mat ai. Shi bu da ai labu mung bu hkrawng n re. Gata de labu gadun bu ai sat lawat mung Pungwa jawng de rai n du ai. Maran Lu gaw grai gaya mat sai rai nna, Ja Li e labu gang raw ya ai ngu nna sara ma hpe wa tsun dan ai. Hpang jahpawt sara ma gaw jawng gawk kaw Ja Li hpe shaga la nna, saboi makau kaw shatsap da ai. Lata kaw ri shingna lang da let Ja Li nang Maran Lu a labu hpa majaw gang raw ai, hpa di na ngu gang raw ai nga nna san bang wa sai. Dai hpe Ja Li hku nna kaning ngu mung n chye htan nu ai. Dai shana gaw Labya Krang ngu ai jawngla shabrang langai mi sara ma kaw sa nna, Maran Lu a labu hpe Ja Li gang raw ai gaw n mu ai. Da-hkap hkap let shingdu hku hkra dat ai gaw mu ai. Maran Lu a labu gaw shi hkrai raw mat wa ai she re, ngu nna sa tsun jang, hpang jahpawt jawng gawk e bai du ai shaloi gaw Maran Lu hpe mahtang bai shaga nna, labu gang raw ya ai ngu hpa majaw masu tsun ai nga daru sai.

Maran Lu mung hpa n chye htan mat nu ai. Shing rai, da-hkap hkap yang labu ngang ngang bu na matu yawng hpe tsun nna shangut kau sai. Jawng kaw jawngma ni yawng jawng yi de bungli galaw sa ra ai. Jawng wang kaw hkainu ni hkai da ai rai nna, mare na nga dumsu ni shang chye ai. Shing rai, sara ma gaw Ja Li hpe nang hkrai jawng wang sin lu na kun? Nga nna san ai. Ja Li hpa rai n htai yang, sara ma gaw saboi ntsa kaw na ahkying hpe madi madun let, ndai nayi shingna, ndai shara kaw du ai shaloi anhte bai wa na nga tsun ai. Sara ma hpa majaw nayi hti hkum n tsun a ta? Nga yang, Ja Li gaw hti hkum laika si garai n chye na re ai majaw, rai nga ai. Ja Li hku nna, nayi shingna ni hpe azi yu dat ai shaloi shingna ni gaw grai lawan ai hku hkawm taw nga ai hpe mu ai. Shing rai, grai na na n re ngu sawn la nna, jawng wang sin na matu lit la sai. Raitim grai lawan hkawm ai gaw shingna galu lahkawng sha rai nna, ngam ai wa gaw sara ma madi madun ai shara kaw du na matu grai na ai hpe hpang e she chye lu ai. Tsun lai mat wa sai lam ni gaw Pungwa jawng kaw shata 5 sa lung ai laman na mahkrum madup rai nga sai. Hkrisamat jawng dat nta wa ai kaw na jawng de bai n lu sa mat sai. Jawng dat ten hta nta kaw wa nga nga yang, gawoi dwi Hkangkum Hkawng Naw a ganau ni ang ai Hpungmai hka a sinpraw hkran Shamkyaw ga kaw na Hkangkum Dau Lum sa du jahkrum ai.

Gana gumgai hpe gaw yi hkyen kau sai rai nna, hpang shaning sa woi la na ngu htet da nhtawm, Ja Li hpe gaw Shamkyaw ga de woi mat wa sai. Dai shaning gaw 1955 ning rai nga ai. Shamkyaw kaw jawng mung hkalup sasana ni hpaw da ai sha naw nga ai. Shing rai, Ja Li gaw dai jawng kaw jawng gaji kaw na bai lung sai. Jawng mying garai n bang yang, Ja Li ngu ai mying hpe Lawngwaw, Lachi ni n chye tsun nna, maru marang nga shaga ya ai majaw jawng mying bang ai shaloi Maran Gam ngu nna bang kau sai. Dai shaning ginhtawng htawng wa ai shaloi, nta na ni tam sa wa ma ai. Hpa majaw nga yang, jawng sa mat wa ai hpe shanhte n chye kau dat ai. Mayu gumgai a nta kaw na sa mat wa ai majaw rai nga ai. Shanhte gaw Ja Li ngu nna sa tam ai shaloi, jawng na ni gaw, ndai jawng kaw Ja Li ngu ai n nga ai lam tsun ma ai. Dai shaloi, nta na ni grai na gajawng mat ma ai. Raitim, Walawng hkran de na Maran Gam ngu ai langai lawm ai hpe bai tsun sai. Dai ten hta Ja Li gaw mare de nga ai yuji Hkangkum ni a nta kaw rai nga ai. Dai de bai htawt tam sa wa ai shaloi, Maran Gam hte n re ai sha Ja Li hte bai hkrum masai.

AHKAW AHKANG LU AI LAM

Mali Nmai Walawng hkran de gaw yawng nat jaw ai hkrai rai nna, sinpraw hkran de gaw yawng hkristan hkrai re. Shing rai, laika n chye ai nat jaw maling na jawngma mung rai, du kasha mung rai re ai masha langai lu da ai gaw sasana hpang da ai hku nan sawn la nga ma ai. Shamkyaw mare gaw Tamu buga hpung hta lawm ai mare re. Tamu buga hpung kaw lawm ai mung ni hpe tsun ga nga yang: (1) Zahkung mung (2) Bamwaw mung (3) Bangli mung (4) Mading mung (5) Galau mung ni rai nga ai. Dai shadip mare ni hta gahtawng n law htum 10 a lahta de lawm nga ai. Mung langai mi a gata kaw, shata jahtum bat hta gahtawng langai ngai de gahtawng shagu na hpung masha ni sa nna, laban jawm ban ma ai. Dai hpe Mung laban ngu nna shamying ma ai. Hkrisamat hpe gaw laning mi mung langai ngai hta shaang nna jawm galaw ma ai rai nna, dai hpe mung Mung Hkrisamat ngu tsun ma ai. Dai mung 5 hpe Tamu buga hpung ngu shamying da nga ai. Jawngma Ja Li gaw Mung laban hta mung, Mung Hkrisamat hta mung ga shaga na ahkang lu ai wa re. Shi gaw Lawngwaw hte Lachi ga hpe grai kungkyang ai hku shaga lu ai wa rai nna, shi kaba wa yang nat jaw maling hpe ayai kau lu na re ngu grai makun ma ai. Jawng dat ten hta CE ngu ai shakut sharang hpung ga baw hte mare buga shagu de hkawm sa na ahkang lu ai. Hkawm sa na jarik mung jawng dat ten shata 2 a matu, shata mi lap 10 jai na ahkang lu ai. Walawng hkran de gaw nat jaw gumchying gumsa du ni nga ai. (1) Dau Mang du wa (2) Pungwa du wa (3) Dinggram du wa (4) Nawla du wa (5) Ningting du wa (6) Pungga du wa ni rai ma ai.

Ndai gumchying gumsa du ni gaw nat jaw hkrai chyip chyip rai nna, mung masha ni mung nat jaw hkrai re. Shamkyaw jawngma ni hte mare na ni, mahkawn shabrang gayau nna, yi gaiwang de mam gabye jahpai let nla pran ai lam ni galaw ma ai. Jawngma nkau mi shingna hte gayet na ni lawm ai. Jawng kawmiti kaw nna dai ni yawng hpe jahpawng nhtawm, ga ngwi ga pyaw hte shadum sharin nna bai shabra kau sai. Hpa majaw nga yang, dai mahkawn shabrang hpung hta, Pungga Ja Li lawm ai rai nna, shi hpe hkra na tsang ai majaw, dam ni hpe shayawm kau ai lam re hpe hpang e chye lu ai. Galang mi na jawngma yup gawk gawnhkang ai la wa jawngnum hpe woi yup ai. La Mawnita wa gaw dai hpe chye nna jawngma 5 dang hpe lata la nhtawm, num ni yup ai shara de sa woi yup ai. Dai num ni yup ai shara de sa yup ai hta Pungga Ja Li hpe mung shalawm ai. Dai manghkang hta Pungga Ja Li hpe n kam shalawm ai majaw jeyang hparan ai lam hpa n galaw ai sha shazim kau ai re nga ma ai. Galang mi gaw jawngma ni a simai sun de mare salang langai mi a bainam shang ai. Ja Li gaw dai hpe shachyut rim nna, nrung kaw jum nhtawm, ganawng dat yang bainam si mat sai. Dai bainam madu salang wa gaw, grai pawt mayu ai raitim nat jaw kasha hte bainam hka n wam jahta nna tawn kau ai nga ma ai. Shamkyaw jawng kaw tsang 3 lung ai shaning (1957 ning) hta Ja Li gaw sara hte mahkawn hkawn ai jawngma hpung ni hpe woi nna, Pungga ga de sa wa sai. Pungga ga kaw na Wajik ni hte Latau ni nat kau mayu wa ma ai. Raitim Pungga du wa Tu Shan hpe hpa n shana shi ai. Shi lama na ai rai yang, grai pawt wa na ang ai.

Shanhte a myit masa gaw Hkrisatan tai ai gaw amyu hten ai hku hkap la da ai ten rai nga ai. Dai shaloi jawng up sara wa ma, Latau hte Wajik du wa shi a gashu Ja Li rau rai nna Pungga du wa Tu Shan kaw shat lit hte hpawn rai woi sa ma ai. Shawng nnan jawng up wa tsun ai gaw: "Anhte Shankyaw jawng na ni, nang Pungga du wa a shara de sa du ai gaw, nang du wa a gashu Pungga Ja Li woi sa nna du ai rai ga ai." Nga nna tsun ai. Latau wa hte Wajik wa bai tsun ai gaw: "Daini kaw nna anhte hpung shang na myit dawdan da ga ai. Dai hku dawdan ai mung Pungga Ja Li a ga madat ai lam sha re, Kaga gade a hpang hkan ai lam mung n re." Ngu nna tsun ai. Pungga Ja Li bai matut tsun ai: "Nat jaw htung gaw nang jidwi a prat hta htum na sai, ndai Hkrisatan hpung shang ai lam hpe mung anhte Pungga ni woi awn ra na re." Ngu nna tsun jang, loi mi myit yu ai zawn rai nna: "Htawm hpang de gaw nye shu ni a prat she rai na sai. Rai timung shanhte naw gaji ma ai, nanhte myitsu sai ni, hpaji chye sai du salang ni woi pawn ba la ya marit!" Nga nna mung ga ap sai. Dai shaning kaw nna shawng e tsun lai wa ai gumchying gumsa nat maling gaw nat jaw hte gumchying gumsa bunghku hten mat sai. Tsun lai wa saga ai mung du hte mare masha ni, daini na Myitkyina ga de nau n hkrang pru sai. Ya loili hkrang pru ai gaw, Pungga a seng na ni sha hkrang ai ngu nna tsun na daram rai nga ai. 1957 ning asuya shata shata man 4 hta Myitkyina ginwang a hkalup hpung mung shawa zuphpawng Chahpwi zup kaw ang ai.

Ya na Chahpwi ginwang kaw mung shawa zuphpawng hkap la na n-gun n nga ai. Rai timung Hpala du wa Hawng Dai gaw hpung up sara mung rai nna, mawdaw mung lu ai. Hpung htinggaw hku n-gun n rawng ai rai nna, shi a mung du manang ni hpe shaga gahkyin ai. Dai mung du ni hpe matsing ai daram tsun ga nga yang: (1) Bwitsam du wa (2) Lazuk du wa (3) Dukhkyawng du wa (4) Shazaw du wa (5) Jikloi du wa, (6) Manghkyi du wa ni hpe sha matsing sai. Hpala du wa tsun ai gaw, mung shawa zuphpawng hpe Chahpwi kaw ang ai ngu nna n tsun ai. Mung shawa zuphpawng gaw Tangbau du ni a mung kaw ang ai nga nna tsun ai. N-gu, simai ni hpe lit jawm la ga, ngu nna gadai hpa shaw na jahpan la u ai. Zuphpawng du wa ai shaloi, n-gu ni, wa ni, dumsu ni, wuloi ni, Chahpwi zup de du shajang sai. Zuphpawng ngut ai shaloi Hpungmai hka masawn kaw nga wuloi 5 hta n yawm ai sha naw ngam nga ai hpe chye kau dat ai. Zuphpawng tingnyang hpe mung grai dam lada ai hku galaw da nga ai. Myitkyina ginwang a mu gun masha ni ding-ren dung ai. Tsun lai wa sai mung du ni gaw dai shingdu maga de dung ma ai. Zuphpawng hpaw ngut ai hte tinang a shara de tinang wa mat ai ten hta laru kaba du ai. Zuphpawng mandat a tingnyang maga de laru e nhkyeng kau sai. Zuphpawng a ga baw gaw Yawshu laika na, "N-gun da-ting u. Shawng de shanang u." ngu ai re. Zuphpawng a shimlam hpe Shamkyaw lawu tsang jawng, Magawng lawu tsang jawng, Salaw Lawu tsang jawng, Chahpwi lapran tsang jawng ni hku nna hpung hte hpung hpaw garan da ma ai. Shamkyaw jawng hpung hta hpung mu madu gaw jawng sara Lang Hkaw ngu ai wa re. Dai hpung kaw Pungga Ja Li mung lawm nga ai. Lahpa kaw sumpan hkyeng gumbat da ya ai. Dai sumpan hkyeng kaw "Shim" ngu ai laika mung ka da ai. Shingna dawhkrawng langai hpra mung jaw da ai.

Marai 2, 3 hta datmyi langai hpra jaw da ai. Gahpa kaw shim nga nna ka da ai raitim mying jaw shamying ai gaw poi pyada ngu nna shamying ai. Mang Dawng Hkawng ngu ai wa hte Ja Li hpe gaw Hpung up sara usa ni a nga shara yup ra ni hpe wunli la na lit jaw da ma ai. Hpung up sara ni nawku sa mat ai shaloi, shan lahkawng gaw, dingye shang ye ma ai. Hpung up sara ni gadai dai re ngu ai hpe yawng n matsing sai. Mayan kaw na Hpung up sara Hkun AWng hpe gaw matsing dat sai. Wan dap, wanmang ni hpe jasan ai shaloi, hpunjum gata kaw malut ndum langai mi mu hkrup ai. Hpung up sara ni a shara kaw malut ndum taw ai gaw nta madu ni makoi da ai rai ang ai nga nna, Ja Li a manang Mang Dawng Hkawng wa gaw nta shinggan maga chyinghkrang sun de kabai kau dat sai. Hpung up sara ni nawku yu nna shara de bai gahkyin wa masai. Ja Li yan mung sara ni lama ma shangun ra na kun nga nna, la tsap nga ma ai. Du wa ai hte Hpung up sara Hkun AWng gaw hpunjum gata de manaw nna: "Ngai na yep gara de rai wa sai kun?" Nga tsun ai. Yep ngu ai ga hpe shabrang rai sai Mang Dawng wa grau n chye na lu ai. Yep ngu ai gaw Sam mung de na ni lang ai ga re. Shing rai, Ja Li gaw: "Malut ndum n rai i?" Ngu nna bai san dat ai. Hpung up wa mung: "Re." Nga bai tsun jang, chyingkrang sun na bai sa tam hta ya sai. Shangun na hpa n nga sai majaw, shimlam rung de wa mat masai. Ja Li yan mung Hkalup hkam sai ni malut n mai sha sai ngu ai hpe chye da sai majaw, grai mau let wa lam de jawm jahta mau nna wa masai. Sumtsan de na du ai poi manam ni yawng gaw, Chahpwi lapran tsang jawng wang kaw manam ai. Ngam ai buga masha ni gaw mare nta hkan manam ma ai. Dai majaw shimlam ni mung shana ten hta, mare de mung gawan ai. Chahpwi mare gaang kaw hkaraw mahkrai langai mi nga ai. Shimlam ni hkawm ai shaloi, dai mahkrai hku asuya pyada langai mi hte poi sa ai mahkawn hkawn tung langai mi rau sha hprawng pru wa ai hpe poi pyada ni mu kau masai. Poi shimlam ni mung asuya pyada hpe hpa n wam ngu ai sha, num mahkawn kaba hpe shim rung de gyit dun wa ma ai.

Dai mahkawn jan gaw Lisu ga shaga ai, Lawngwaw ga hpe mung grai kyang ai hku shaga lu ai jan re. Ja Li hpumg ni a hpung ningbaw wa mung Lisu ga atsawm sha chye ai. Dai majaw bawng jep na lit Ja Li ni a hpung kaw ang wa sai. Shi hku nna jep ai hta nang pyada la wa hte shut sai i? Ngu ai ga san rai lu ai. Gade san shakut tim n yin la hkraw ai. Shing rai, hpang jahtum Ja Li hpe dat wan langai jaw nna lawu de nga ai lwidwi sun de, bawng num sha hpe woi sa na matu matsun ai. Shi matsun ai hte maren woi sa wa sai. Bawng masha hpe mung labu malu dan na matu matsun sai. Ja Li hpe mung datwan hte atsawm nan yu na matsun sai. Lam kaw arau sha sa wa ai shaloi bawng num sha tsun ai gaw: "Nga maw e data le." Ngu ai ga re. Dai ga hpe hkrap ga hte gahtap tsun, gahtap tsun rai nga ai. Jinghpaw ga hku gale ga nga yang "Hpu ba e, hkum tsun yaw." Nga ai ga rai lu ai. Dai majaw lwidwi sun kaw chyahkring mi sha sa gayin tsap hkawm nna rau sha rung de bai wa sai. Bawng masha hpe gaw shimlam ni sin da ai. Hpung ningbaw wa gaw Ja Li hpe gahte nna san ai. Ja Li nang bawng masha hpe matsan dum ai rai nna, ningma mung n yu sai majaw madi madun na hpa mung n mu ai ngu tsun kau dat nu ai. Shaloi ningbaw wa mung, dai num sha hpe sadi jaw nna dat kau dat nu ai. Hpang jahpawt nawku mandat de shang wa ai shaloi, dai num sha mung makau kaw hkawm taw nga ai. Ja Li gaw mandat chyinghka sin ang ai. Shaloi "Nga maw e, grai chyeju dum sai yaw." Nga naw tsun kau da lu nga ai.

Ndai zawn moi na lam hpe ka madun ai lam gaw, anhte a buga gade daram galu kaba shai mat wa sai ngu ai hpe tsun dan nga ai re. Hkyehkrang la hkrum ai ngu ai mung dai hpe tsun ai rai nga ai. Gaja wa nga yang, mare de byin ai gaw poi wang hte hpa n seng ai. Dai num sha hpe mahtai lu jep shapraw ai raitim gara hku ari jaw, dam jaw na ngu ai tara n nga ai. Daini na aten hku rai yang, dai lam gaw poi a manghkang n rai nga ai. Bai nna, dai shaning na asuya shata 10 daram hta e sha, Chahpwi hka kaw Hpukshik jan gaw chyahtai sa gashin ai rai nna, chyahtai hpe hkan rim ai nga yang hka hta yawng nang mat wa sai. Dai lam hpe hka nam de nga ai mare shagu hta, hka mang mu hkrup ai ni gadai raitim Chahpwi zup de shana na matu ndau da ma ai. Lahpawt mi na nhtoi hta, shanhte Shamkyaw jawng a matu, simai sun kum ra ai majaw hka hku maga de kawa hpun sa la masai. Kawa gaw marai langai mi yan shi shi la na matu tsun dat ai. Kawa yan shi nga timung kawa gaji ni sha re majaw, yan shi gaw aloi sha lu kran la mai ai. Shing rai, tinang hpai na kawa ni hpe shabawn da nna, Hpungmai hka zaibru jang kaw ginsup gumhtawn chyai nga ai shara kaw hpun tawng kaba lahkawng nlung kaw sa chyat taw ai, dai hpun tawng kaba gaw hka shamu ai hta hkan nna, nem wa, tsaw wa rai taw nga ai. Ja Li a shawng de, jawngma manang Bangli Dai Lum gaw hpun tawng kaw gabye nna, maga mi de gumtsat rap mat wa ai. Shi gumtsat rap mat wa ai shaloi gaw, hka ginnawng rawt ai ten ang nna, hpa n mu kau da ai, shi a hpang kaw Ja Li bai hkan gumtsat nang ai. Dai aten hta gaw hka ginnawng yu mat wa ai majaw, hpun punghkaw lahkawng yan a lapran kaw matep taw nga ai Hpukshik jan a moimang gaw punghkaw ntsa de dawng pru wa sai.

Ja Li mung masha mang nga ai ngu nna tsun dat ai shaloi, kawa sa la ai manang ni yawng tinang a kawa shabawn hpai nna hprawng mat ma ai. Bangli Dai Lum gaw Ja Li mung n hprawng mat ai majaw makau kaw naw tsap nga ai, shi gaw jawng kaw yup ai jawngma ni hpe yu hkang ai ningbaw wa mung rai nga ai. Dai hpang pali galaw shit la nna, mang hpe gyit kau da sai. Bangli Dai Lum gaw tsan tsan kaw tsap nna, Ja Li hpe la nga ai. Dai hpang shan lahkawng jawng de wa mat ma ai. Jawng kaw sara ni hpe wa tsun dan jang, Chahpwi de lung wa ai mawdaw kaw ga htet dat masai. Dai aten gaw, jahpawt 7:00 daram rai ang ai. Jawng kaw laika sharin nga yang hpung up sara Rev. Hpala Hawng Dai a mawdaw jawng de du yu wa ai. Shaloi sara Jumzang Hkawng Dau gaw: "Daihpawt nang gyit da ai mang sa madun u." Nga Ja Li hpe tsun ai. Madun ai sha n rai, htu nan htu lup ai kaw du hkra sa lawm sai. Hpa majaw nga yang, moimang gaw yawng yat mat sai rai nna, Chahpwi de n la wa masai. Mang gyit da ya ai yan hpe gaw, ngachyu bu lahkawng hpra jaw ma ai. Raitim ngachyu bu langai mi pyi n lu yu ai ni matu bu lahkawng gaw grai law sai ngu myit la nga ma ai. Dai ngachyu bu hpe gaw achyaw baw nna, jawngma ni yawng jawm achyup lu kau manu ai. Ndai mabyin gaw 1957 ning asuya shata 4 hta byin ai lam re.

HKRINGMANG DU WA HPE HKAP TAU LA AI LAM

1957 ning asuya shata man 10 hta, Shamkyaw jawng gaw hpung jawng rai nna, asuya ni n hkap la shi ai aten rai nga ai. Lani mi hta, sutgan dap hkringmang du wa Lawang Li Chahpwi Lawhkawng lam de lung wa na re nga shiga pru ai. Shing rai, Shamkyaw mare shawa hte jawng sara, jawngma ni yawng hkringmang du wa hpe hkap tau la nna, jawng a lam tang dan nna garum hpyi na matu rai nga ai. Mawdaw lam kaw na jawng nta du hkra la-pai, la-hkra langa hpun ni dan jung ai. Nmut yi de na nampan ni la wa nna mawn da nga ai. Hkringmang du wa gaw Myitkyina kaw na rawt ai rai yang, Shamkyaw kaw jahpawt hkying 9:00 ten hkan du na hku htang da ai. Mare masha ni mung jaujau shat shajin sha nna, htunghking bu hpun hte shakya da nhtawm jawngma ni hte daw garan nna tsap dingren nga ma ai. Jawngma ni mung bawsau gadai n lu ai rai nna, hka madit nna baw masit da nga ma ai. Jawng wang kaw tsap mada let mawdaw hpe ala nga ai, tsan tsan kaw mawdaw langai mi lung wa shagu galaw tsap tsap rai la nga sai. Raitim dai mawdaw ni hkringmang wa a mawdaw n rai nga ai. Du wa Lawang Li a mawdaw hpe n mu kau da ai i? Ngu yang, Washawng jawng kaw hpawng nga ta ma ai nga tsun dan ma ai. Hkying 10:00 ten daram du wa ai shaloi gaw, jaujau jung da ai langa hpun ni yawng kya nip mat masai. Hka chya nna masit da ai jawngma ni a baw mung hkrang yawng hten mat sai.

Shaloi jung da ai langa hpun ni hpe yawng bai galai nna jung sai, jawngma ni a baw mung hka madit nna bai galaw masit da sai. Mawdaw langai bai lung wa ai. Dai mung hkringmang a mawdaw n rai shi nga ai. Hkringmang a mawdaw gaw Sailaw kaw naw hpawng nga ai nga tsun ma ai. Hkying 11:00 rai sai majaw jan mung mala la ja nga ai. Dai shaloi gaw jawng wang gata na nta ni hta shingbyi nga ai. Langa hpun mung masum lang dan galai kau sai. Lai lung wa ai mawdaw ni hpe bai san ai shaloi Shangngaw jawngwang kaw hpawng nga ta ma ai nga nna, bai tsun ai. Dai aten gaw shana de maga hkying 14:00-15:00 aten rai mat sai. Shaloi gaw manam tau masha ni mung yawng shatkan kawsi jawng ma ai aten rai sai. Shamkyaw jawng kaw na deng mi daram sa ai kaw hpun hpunggu langai mi nga ai. Dai hpun hpunggu kaw na deng masum daram tsan ai shara kaw Hkahkan bum ngu ai nga ai. Dai Hkahkan bum kaw mawdaw lung wa ai hpe hpun hpunggu kaw na mu mada ai. Mawdaw lung wa ai hte hpunggu kaw sin nga ai wa gaw sanat gap dat na hku re. Mawdaw lung wa jang sanat gap dat nna tsap dingren yu yang mung hkringmang wa a mawdaw n rai taw nga ai. Lai wa ai mawdaw gawt ai masha ni hpe san yu ai shaloi, Shangngaw jawng kaw shat sha nga ma ai nga bai tsun ai.

Shing rai, ningsin mung sin mat wa sai rai nna, hpunggu kaw sin ai wa mung mawdaw hpe gaw n mu mat wa sai. Raitim mawdaw wan hpe mu na myit mada let naw sin nga ai. Sin nga ai wa mada nga yang, Hkahkan bum kaw mawdaw 10 daram wan nan lung wa ai hpe mu lu ai hte, sanat gap kau da nna, hpun kaw na gumhtawn yu nhtawm, manam tau ai shara de gat du wa sai. Ningsin sin mat sai majaw, tsap dingren tim hkringmang wa mu sana n re. Htawm e, jawng gawk kaw seng ang ai jawng sara hte jawng kawmati ni sha la nga sai. Sanat gap ai wa wa tsun da ai hte maren nga yang, mawdaw grai law ai majaw hkringmang wa a mawdaw hpung re gaw teng mat sai. Hkringmang wa mung daw gumhpap taw mat sai langa hpun ni hpe shi a mawdaw wan hte mu mada nga ai. Dai aten gaw shana hkying 20:00 daram rai mat sai. Shi gaw Shamkyaw kaw na deng 4 tsan ai Tamu Bude kaw yup na hku rai nga lu ai. Shing rai, Tamu Bude kaw sumla hkrung shiga madun na re majaw jin ngut ai ni, Tamu Bude de hkan na matu tsun ai. Hkringmang wa hte seng ang ai ni hkrum ai majaw, asuya sara langai mi lu la sai. Dai wa gaw Waimaw mare kaw n nga mat wa sai sara kaba Jumzang Hkawng Dau ngu ai wa re. Manam tau na matu sa hpawng nga ai shawa dawtsa ni gaw, ma ba ai gaw ba, pawn ai gaw pawn rai deng 4 tsan ai Tamu zup de gat masai. Sumla hkrung htaw ai jak gaw lung wa magang sai.

Dai hpang shawa dawtsa, mawdaw man ai kaw hkan jawn ai gaw jawn, ganawng lawm ai gaw ganawng rai hkan nang masai. Hpung dim e hkringmang wa a mawdaw mung hkan nang lung wa sai. Hkringmang wa gaw shana shat mung sha sai majaw, Tamu Bude dawdap kaw salang ni hte mung jahta nga ai. Madun nga ai shi sumla gaw hkringmang wa shi Japan, Suwet de sa ai hkrun lam ni hpe madun ai. Dai ten hta Ja Li n dang tsun hkra mau ai lam lama mi nga nga lu ai. Dai lam gaw Lawang Li ngu ai hkringmang wa, nhku dawdap kaw langai mi, sumla kaw langai mi nga taw ai lam gaw gara hku byin ai hpe shi n dang chye tsun mat nu ai. Masha gaw numla ngu ai nga ai lam teng a hka! Ngu nna myit la ai hta jan nna hpa mung n chye myit mat nu ai. Shi gaw hpang hkrat dik ai nat jaw buga kaw na sa ai wa rai nna, shawng de galang mi mung rai n mu yu ai wa rai nga ai. Ya prat na masha ni hpe dai hku woi galaw yang, gadai mung n hkan galaw na re, matsa ai sha she hkrum na re. Baw kaw hka mung gadai n madit sana re. Manam hawm ai baw sau she chya na re. Gyenan hte matut nna, la hkat na lam mung n nga na re. Deng 4 tsan ai shara de shana nsin ma pawn, ma ba nna gadai n sa na re. 1957 ning hte 2016 ning gaw gade shai mat wa sai i! Hpang de gade naw shai mat wa na kun?

1958 NING NA MAHKRUM MADUP

Pungga Ja Li jawng sa lung ai nta madu yuji wa gaw, lam kuli marai shi hpe woi awn ai wa re. Gashu Ja Li hpe mung jawng dat shata lahkawng laman hta kuli hpung kaw bang shalawm da nga ai. Dai shata lahkawng a shawng na daw, Chahpwi hte Zang Nawng lapran kaw Hpungmai hka mahkrai hkrai na matu magri sumri dun hpang ai shaloi lawm lai wa ai. Zang Nawng hkran de mahkrai shadaw pawt masha 2 tup sung ai nhkun htu ai kaw mung lawm lai wa sai. Zang Nawng mahkrai hkrai na matu hpri arung arai ni, Chahpwi de htaw shalun ra nga ai, rai yang Chahpwi zup de mawdaw jip sha naw mai lung ai aten re. Kaga grau kaba ai mawdaw lu lung na matu, mawdaw lam hpe shapa jat ra ai bungli pru wa sai. Ja Li lawm ai kuli hpung gaw Chahpwi zup de shang wa ai Zang Nawng mahkrai pawt hte yang kaw lit ang ai. Chahpwi mare kaw nna hpalung 3 daram yu wa ai kaw Zang Nawng mahkrai pawt wa madi ai. Mahkrai pawt a hka nam maga kaw Hpungmai hka la-ing langai mi nga nga ai. Dai la-ing hpe Lawngwaw ga hku mahtat la-ing ngu shamying da ai re. Hpa majaw mahtat la-ing ngu shamying ai nga yang, la-ing dai gaw grai sung nna chyang ai sha mu ai majaw, shamying ai re. Dai la-ing kaw nna mawdaw lam du kra lalam hkying mi daram tsaw na shadu ai.

Mawdaw lam a ningtsa maga de lunghtawn ni ladawn taw nga ai rai nna, hpri htaw ai mawdaw kaba ni n mai lai nga ai. Shing rai, kuli hpung ni gaw dai lunghtawn ningtsa de lung nna, hpri shingban ni pri tawng pri shanghkawp ni hte lam ntsa de htu gyi jahkrat nhtawm, lam de lung sumpum wa jang, tsun lai wa sai mahtat la-ing de galau jahkrat kau nga ai. Nlung kaba ni hpe taleng jahkrat dat ai shaloi, mahtat la-ing kaw du jang, nung ni kama mat ai rai nna, nbu si daram ram sha mu lu sai. Lunghtawn ni hpe htu jahkrat ai shaloi, shi hkrai n galau hkrat na matu galaw da nna, mawdaw lam hpe wa seng kau ra ai lam nga ai. Lani mi na aten hta, shawoi na hte maren garai n jahtuk lu yang, lam du wa ai mawdaw du lung wa ai. Shing rai ru hkrat wa na zawn re ni hpe naw tawn kau da nna, lam du wa a mawdaw lai lu na matu lam hpe wa seng ai. Lam hpe seng nga yang, shawng e ntsa kaw htu tawn da ai nlung gaw loi sha n re. Nung bum hte lung kaba ni lawm nga ai. Dai lung ni gaw lam seng taw nga ai shara kaw wa hkrat sumpum na ni re. Lam seng taw nga ai kuli ni lam a gade nde prawng yen shajang sai. Ja Li gaw gaang kaw nga ang ai majaw lung ru hkrat wa ai hpe yen lu hkra gumtsat dat ai shaloi, mahtat la-ing nga ai lunggam de ang mat ai. Raitim wa gumhtawn hkrat ai shara kaw gabye shara loi mi nga taw ai. Shing rai n-gam mahka kaw wa tsap taw nga yang, nlung ni ru krat wa ai gaw Ja Li kaw langai mi mung n ang ai. La-pai maga na magyi pawt nra yang kaw lungdin kasha langai sha kra ai.

Bai noi lung wa na matu mung n manu nga ai. Manang ni e kawa yan ladawn ya nna bai lung wa lu sai. Hkrit gajawng mat ai majaw kawa yan kaw noi na pyi tsam mari she rai mat sai. Dai kaw lama di hkrat mat wa ai rai yang, masha chyahkrung hkum tsun, shan hkyep ni lu tam la na pyi n loi mat na sha re. Chyahkring mi rai jang nlung hkra ai hkang machyi wa nna, bungli n lu galaw sai. Lam lu seng kau ai hte rau lam du wa a mawdaw hte Chahpwi mare de wa mat sai. Dai shaloi na lam du gaw Saw Rawwa ngu ai Kayin la wa re. Shi a nta gaw, dai ten hta ya na Myitkyina Dapkawng buga hkalup hpung nawku jawng a lahta yang kaw re. Lam kuli galaw ai shata lahkawng a jahtum daw de gaw mahkrai pat kaw n rai sai sha, lam gawan ai hpung hku nna nga mat ai. Mawdaw kaba lai n lu na zawn re shara ni hpe shangang ai. Shing rai, Myitkyina kaw na deng 100 jan tsan ai shara kaw Pawfaw ngu ai hka shi langai mi nga ai. Dai hka shi makau lam lahta maga kaw lagat gatkung noi nga ai. Lana de mi hta dai gatkung hpe woi di sha ma ai. Gatkung di ai shaloi, masha yawng marai shi langai kaw na Ja Li hpe chyu sha lagat ni jawm gawa sai. Ngam ai masha marai shi gadai hpe mung n gawa nga ai. Hkum ting kaw lagat gawa da ai rai nna, hkum ni yawng bum mat sai. Dai shana gaw sinda chyat nna yup n lu ai. Dai shana gaw shata lahkawng lam kuli galaw ai shata htum shana mung rai nga ai. Hpang shani gaw jawng hpaw sai. Shing rai, bat mi daram jawng n lu sa mat sai. Baw hte hkum ting kaw jung mat ai lagat balen gaw di nna, mahkawng dat yang udi wan seng langai hpring re.

Bat mi a hpang e shakut nna jawng sa lung ai raitim, myi ni naw bum ai majaw laika atsawm n lu yu ai. Lagat gawa hkrum ai hpang shata mi ganoi du wa ai shaloi nta de na masha marai lahkawng sa wa ai. Dai yan sa tsun ai shiga gaw Ja Li hpe nta de chyahkring mi naw wa shangun na ahkang sa hpyi nga ai. Nta de hkan nang wa ai shaloi nta na ni shawoi na hte laklak lailai rai nga la ma ai. Yup shara mung dawdap kaw n re sha gaji dwi a yup gawk kaw shayup ma ai. Hpang shani gaw salang marai 4, 5 dang maga ga de sa mat wa ai hpe mu dat ai. Shat dap kaw mung nbaw kabaw ai tsa ni mung malum ma ai. Gade n na yang hkawm mat wa ai ni bai du wa ai. Shat dap kaw lajang da ai nbaw shat udi, shan, tsa tsamai ni hku-awn kaw bang nna gawk de la shang wa ai. Dumsa wa lalaw ngut jang dai lu sha ni Ja Li hpe shawng jaw nna, jawm garan sha ma ai. Shawng e pru mat wa ai masha hpung ni gaw shawng shaning na yi shari yi wa kaw masha langai mi dung na shara daram krin taw nga ai yi wa ningsa de sa ai ni rai nga ma ai. Shawng shawng kaw nna nta kaw lama ma byin ai hpe salang ni dum ai. Dai majaw shaba wawt yu ai shaloi, shawng shaning na yi shari yi wa kaw nta masha langai ngai a numla dam ai ngu shaba hpru nga ai.

Dai yi gaiwang gaw Kinla kawng ngu ai yi gaiwang re. Gade a numla dam ai ngu shaba bai galaw wawt yu ai shaloi, jawng de nga ai Ja Li a numla ngu nna shaba lap kaw madun ai. Lagat gawa hkrum ai majaw numla dam ai n rai nga ai. Hpa majaw nga yang lagat ni gaw Ja Li hpe sha gawa ai. Shing rai numla n gu ai majaw lagat gawa ai rai nga ai. Numla dam ai lam gaw Chahpwi zup kaw di hkrat ai shaloi dam mat ai mai byin nga ai. 1958 ning hta gaw jawng de grai laklai ai lam n nga ai. Rai timung Ja Li jawng lung lu hkra jawng de hkan sa ai gawoi dwi n nga mat ai shaning rai nga ai. Lani mi a shana maga de jawng lung nga ai Shamkyaw mare na yuji wa a nta de jaujau sa woi la ma ai. Nta du wa yu yang gawoi dwi n nga mat sai. Shing rai, mawdaw lam shara ra kaw nga ai yuji wa kaw sa tsun na matu yi kaw nga ai Nayap Lum Hkawng ngu ai wa hpe sa saw woi nna, mawdaw lam hkan hkrat wa sai. Yuji wa gaw, Danga Bude kaw nga na zawn nawn nna tam hkrat wa ai lam rai nga ai. Danga Bude kaw kuli hpung ni hte n hkrum ai. Shing rai ga htet kau da nna, gawoi dwi a mang taw ai Shamkyaw de nsin e bai du lung wa sai. Shan du lung wa ai ten gaw shana hkying 9:00 daram rai nga sai. Jawngma manang ni nta pring hkra nga nga la ma ai. Hpang jahpawt gaw mang hta kau na rai sai. Mam mu ta nmut ten re majaw, mare ting na salang ni gadai mung n nga ai ten ang nga ai. Mang hpai ai lam, mang lup ai lam ni hta Ja Li shi nan galaw ra mat ai. Yawn let hkrap let mang lup sa wa sai. Lup sunghku sa htu ai shaloi, shang hkawp hkaran wa ai rai nna, shanghkawp galaw shachyaw ai ngu yang lata kaw gahtam la sai.

1959 ning hta gaw tsang 4 lung ai shaning re. Jawng dat ai hte Myitkyina ginwang a kabu gara shiga gat hkai ai hpung hpawng kaw lawm na matu, hpung hpawng ningbaw rai nga ai Tanghpre na hpung up sara Latau Naw htet kau da ai. Dai shaning na Dumbang buga hpung a Hkrisamat gaw shawng e Ja Li shi jawng lung daw daw kau da ai Pungwa jawng wang kaw ang nga ai. Hkrisamat nhtoi gaw 24-26 ya shani manam bra ai. Ja Li mung dai poi de aten dep du na hku re. Raitim sanpoi htai da nna, mahtai n na shi ai aten re. Rai yang jawng up wa Jumzang Hkawng Dau gaw, tsang 4 awng sai hku jawng htawt lakmat ka ya dat ai. Dai jawng htawt lakmat hta Maran Gam ngu ai Ja Li nga nna, mying ka ya ai. Dai lam gaw jawng up sara kaba Jumzang Hkawng Dau kuptsup ai lam rai nga ai. Shing rai shi htet dat ai gaw sasana bungli hta shakut u, sanpoi gaw awng sai ngu nna, sha myit nu nga nna tsun ai. Jawng htawt lakmat hpe sumbu kaw bang dat ya ai rai nna, gara hku ka da ai hpe n chye lu ai. Manhkrin jawng kaw jawng mying sa bang ai shaloi, jawng up sara ma kaba Maran Hkawn Lum jawng htawt lakmat kaw mying lahkawng rawng ai. Lahkawng yan bang na kun? Gara mahtang madung ai nga nna san ai. Ja Li mahtang madung re ngu nna, tsun dan ai majaw, dai shani kaw nna mying madung bai lu la ai re.

TANGHPRE HKRUN LAM

Hkrisamat shata 26 ya hta manam bra sai hte maren, Ja Li mung Walawng lam hku Tanghpre de yu wa ai shani rai nga ai. Jahpawt shat sha ma ai hte Ja Li hte gawoi dwi rum ai Ja AWn Lum Naw gaw gumhpraw 1 kyat (moi na dingga) mi sa jaw dat sai. Grai laklai tsawm ai sumla kap ai maisau pa langai mi mung bang gun ai. Dai maisau gaw Ja Li shi gawa a laika buk kaw matep taw ai hpe la gun ai re. Gumhpraw hku la gun ai n rai nga ai. Hkyeng tsawm ai majaw la gun ai rai nga lu ai. Dai maisau pa gaw lap manga je re ai lam Myitkyina ga du yang she chye lu ai. 26 ya jahpawt daw gaw Hkrisamat poi sa ai Zai ru bu ni hte rau alum ahkum yu wa lu sai. Zai ru du ai kaw na gaw Ja Li shi hkrai nam hkrun lam matut mat wa nu ai. Shana de hkying 16:00 daram hta Laikum ga kaw du sai. Laikum ga lai jang Sama ga kaw du na hku re. Laikum ga kaw salang langai mi hpe Sama ga gade naw tsan a ni? Ngu san yang, salang wa bai tsun ai gaw, "Jauman bu ni rai yang gaw jan hte rau du na re, raitim brang wa na a manam lagaw hte gaw jan du ai hpang (Nsin sin ai hpang) she du na re." Nga tsun ai. Dai shana gaw shata shagawng shana hta ang ai. Ja Li myit la ai gaw Sama ga gaw Niang yang lam ntsa kaw nga nga la na hku myit ai raitim dai hku n re sha, Sama ga gaw, Njang yang lam ntsa kaw na la-hkra maga de naw shang ra nga ai. Dai lam numshe gaw wahpang pawt kaw ang ai rai nna, shata jan n mai ai shara rai taw nga ai. Lam ni mung tsawm nga ai rai nna, Sama ga du hkra, kagat let sa wa yang shana hkying 22:00 daram du ai shaloi gaw, Sama bu ni a lamu ga htum mat nga sai. Matut hkawm mung n mai nga sai.

Hpa majaw nga yang Niang yang bu ni gaw, Bading lam (Buding lam) n dan da sai. Dai majaw hpang lam de bai nhtang sai. Shing rai, gahkrang taw nga yang yuptung tung mat wa ang ai. Shaloi gaw nau pu ba mat sai majaw lam dung lahta na wahpang pawt kaw, dung let galeng let Hkrisamat poi na bapa ngam shaw maya let yup mat wa sai. Hpang jahpawt hkying 6:00 daram hta she bai yup rawt sai. Dai ten awgoi goi ai nsen langai mi na dat ai. Lam ntsa de yu wa nna, awgoi goi ai ni hpang de shani sa wa yu yang, shanhte gaw, kawa shabawn taw nga ma ai. "Hkau ni gaw gadai bu ni rai?" Ngu san yu yang, "Sama bu ni rai ga ai." Nga nna tsun ma ai. Dai shaloi shana na mabyin lam ni hpe tsun dan hkat nna, Niang yang de gara aten hkan du na kun? Ngu bai san yang, shanhte gaw jahpawt hkying 8:00-9:00 hkan gaw du na re nga tsun dat ma ai. Gaja wa nga yang shanhte yawng nayi gadai mung n hkawn ma ai. Hpa mi nga tim jahpawt hkying 11:00 daram hta gaw Njang yang du mat wa lu sai. Niang yang kaw Hpung up sara a nta e hkringsa nna, jahpawt shat sha lu sai. Nta madu ni gaw shat mung jin jin shadu da nga ma ai. Shat sha ma nna, hkuwawt chyinghka hku mada dat yu yang, nta madu ni sun chye nga ma ai hpe mu dat ai. Hpung up sara Lahi Hting Nan hpe gaw shawng de hkrum yu sai majaw ahku ahkau sha shaga dat wu yang, shi mung sun na gat wa nna, kabu gara shaga hkat let nta madu ni shat sha ai shaloi galang mi bai sha lawm sai. Hpung up sara Lahi Hting Nan gaw dai shana Njang yang kaw yup na matu aja awa jahkring wu ai raitim, Ja Li gaw hkring na myit nan n rawng sai sha hpang shani Tanghpre she du mayu mat nu ai.

Jahkring yang n lu sai majaw shan, n-gu, jum ni baw shagun nna yu wa shangun masai. Shi a nta gaw mawdaw lam kaw na loi mi shang ra ai re, lam de pru wa ai shaloi mung, Aye yang de yu wa ai lam hkawm manang langai hte hkrum ai. Hpung up sara aja awa tsun dat ai gaw: "Ja Li nang Aye yang du ai shaloi, Jan gaw naw rawng na re, raitim dai kaw na gaw lai nan hkum lai sa." Ngu ai ga rai lu ai. Lama lai mat wa ai rai yang, dai shana Tanghpre de n dep na rai nna maling kaw bai yup ang na sha rai nga ai. Aye yang kaw du ai shaloi gaw Hpung up wa a matsun hpe hkan ra mat sai. Lam hkawm manang wa madun dat ai hte maren nta loi kaba nna, ningnan re ai nta de matsun bang dat nu ai. Shi mung dai mare kaw hkring mat sai. Dai nta de shang sa ai shaloi asak 10 ning daram re hte 15 ning re ai ma brang lawn yan hpe mu ai. Dai yan hte shachyan ai shaloi Maran ni rai ga ai nga tsun dan ma ai. Ganu gawa n nga ai i? Ngu san jang, gawa gaw Myitkyina de jum mari sa nna, kanu gaw, yi na n wa shi ai nga tsun ma ai. Dai zawn rai naw shaga hkat nga yang, mawdaw lam de mawdaw kaw na masha yu shajang nga ma ai rai nna, nta madu wa mung dai kaw lawm wa sai. Nta madu wa gaw shachyan shaga ngut jang, gawk de shang mat sai. Shi mari wa ai arai ni hta, jum ni, nhtu ni lawm ai. Laklai ai ngu na gaw kadung pu hpe htun bang da ai bunghkum rai nga ai. Nta madu jan mung du wa ra ai. Myitkyina de na la wa ai arai ni hpe madu jan wa yu yang, shi na matu hpa mung n lawm nga lu ai. Dai kaw na gaw dinghku majan baw hpang wa masai. Nta madu wa Myitkyina de gun sa ai arang ngu na gaw, shaning ting na yi kawn lu ai chyingnam rai malu ai da. Ma yan nau a matu gaw namhtan tawng sha lawm nga ai.

Nta madu jan gaw gawk de madu wa hpe matsa dat, dawdap kaw Ja Li hpe shi htawn dat rai, Ja Li mung shanla hpe asawng let dawdap kaw shat shadu bang wa nu ai. Hpa majaw nga yang nta madu jan shat shadu na sat lawat n mu sai majaw rai nga ai. Shat hkut jang gaw nta madu wa hte madu jan shan lahkawng mung htingbu wa du ai hpa bai sha lawm bang wa masai. Simai mung sara Lahi jaw dat ai shan chyahkraw hpe arung di shadu jaw nu ai. Sha ngut ai hpang nta madu yan mung shan a gawk de shang mat sai. Shaloi she daw dap kaw manghkang kaba bai byin wa sai. Dai manghkang gaw, nta madu kasha kaba wa Ja Li a nhtu ka hpe n lu yang n mai hpyi aput bang wa ai manghkang rai nga ai. Ja Li shi mung nhtu n-ga hpyi ai wa hpe ninghkap gasat ra ai gaw lam mi, yup mayu ai mung lam mi, yup mat ai hpang gade na hkra naw hpyi aput taw sai pyi n chye sai. Shanhte a nta jan shang maga hka shi langai mi nga nga ai. Dai hka shi hta mam htu htum galaw da ma hka! shanhte hpe san yu ai shaloi, Tanghpre gaw jahpawt jaujau du na re nga ma ai. Jahpawt jaujau lit baw wa ai hte rau nhtu ka hpyi ai manghkang lam mung grau shadaw shadang tsaw wa nga ai. Dai ma hpe mung ganu gaw jaujau hka htum na n-gu sa shaw na matu tsun anyam taw nga sai. Shabrang wa gaw nhtu n-ga hte seng nna mahtai n chye shi ai majaw, n-gu sa la na htingnai taw nga lu ai.

Jahtum e ganu nau tsun wa ai majaw, shingnoi langai mi la lang nna pru mat wa sai. Dai laman Ja Li mung lit hpe lawan wan hta gun nna mawdaw lammaw de sa wa na hkyem nga yang, nta madu jan gaw: "Brang e, nang mana sa wa ai hku gaw lam gawai sai, ndai lam masun hku rai mat wa yang mahkrai pawt kaw pru na rai nna, ni grau ai." Nga tsun dan sai. Shi matsun ai hku kagat gumhtawn let nhtu ka manghkang kaw na lawt sai ngu myit ai. Ja Li shi myit ai hku n rai dam, hpa majaw nga yang, hka htum gaw lai wa na mahkrai pu kaw sha rai taw nga ai. Dai kaw nhtu ka hpyi ai wa hte chya bai rai sai. Shi mung nhtu ka n tat hkra gat mat wa nu ai. Dai shani hkying 11:00 daram hta Tanghpre mare na Hpung up sara Latau Naw a lata de du mat wa lu sai. 1960 ning asuya shata man 1 praw 14 ya shani gaw Myitkyina Ginwang a kabu gara shiga hpung hku nna, Hkang bum Naga sasana rai nga ai Ungdun bum Galawn mare de sa du na matu re. Shing rai, dai 14 ya laman e gaw Tanghpre mare kaw la nga na aten lu nga ai. Dai laman e Myitkyina Jinghpaw wang kaw nga nga ai Manam gumgai a nta ngau la da na matu Tanghpre lawu Dawngpan mare kaw kawa wawn ngau sa la ma ai. Hpa majaw nga yang, shawng na Hpung up sara Latau Naw jan gaw Manam kasha rai nna, hpang na Hpung up jan gaw Nhkum Pasi kasha re. Dai majaw mayu dinggai Manam jan a nta hpe sara Latau lit la ai hku rai nga ai.

Tanghpre hte Dawngpan lapran e lung lung yu yu gaw hkali hte hkawm sa ai. Hka wawn shachyaw ngut nna, shani gaang e hkali hte bai lung wa ai. Chyingma prang hte Tanghpre lapran kaw gaw Mali hka hpungwai la-ing kaba nga nga ai. De a hka hku maga gaw hkali hkawm n mai ai. Shing rai, dai hkali hpe Mali hka hpungwai kaw gyit dun da na hku rai nga ai. Hkali hpe dun da na hkyem nga yang, hka gaang lam hku masha mang langai mi yawng hkrat wa nga ai. Dai hpe Ja Li gaw hka na sai la na ra ai rai yang, hka kau de yawng gayin wa rit ngu tsun dat jang, gaja wa nan hka dawai la-ing maga de gayin wa ra ai. Mang dai hkali nga ai maga de yawng gayin wa ai hpe mu jang, manang lahkawng lawm ai yan gaw hka hkinggau hku noi mahkyit nna, mawdaw lam de hprawng lung mat wa ma ai. Dai manang lahkawng kaw na langai mi gaw Latau wa rai nna, mying n chye mat sai. Kaga langai mi gaw Latau Sin Yawng ngu ai rai nna, Ja Li hte rau ram re ai wa re. Shi gaw ya aten hta naw nga ai rai yang Myitkyina Dapkawng na sara Latau a nta kaw nga nga na re. Ja Li gaw hka gaang kaw yawng yu wa ai moimang dai hpe hka kau du hkra shaga la lu ai rai nna, dai shani kawn tsu dumsa hpang sai ngu tsun mai nga ai. Dai moimang gaw la mang rai nna, shingma gahpa kaw wuhka achye jahpye tawn ai hkang hkang nga ai. Labu gadun ahkyeng bu da nga ai. Ja Li mung mang hpe ga shaga let wawn hpe gyit tawn ai ri punghkum kaw na pali shit la nhtawm, hka gaang de li gawt let sa wa nga ai. Mang gaw shagum up yawng wa ai rai nna, hkaru tum wap ai kaw gyit nna hka kau de bai gawt wa sai. Chyingma prang hte Tanghpre ga jarit hka shi, hkanam maga de gyit kau da nna, manang yan kaw bai hkan nang lung wa sai.

Nta de du ai hte, pyada dap de sa tsun shangun ma ai. Pyada ni gaw dai moimang gyit da ai shara hpe sa yu nna, Tanghpre lamu ga n re sha Myitkyina lamu ga she ang mat ai. Dai majaw pyada ni gaw, gyenan hte Myitkyina de shana sai. Myitkyina pyada ni du jang, Ja Li hpe moimang sa madun shangun ma ai. Pyada ni gaw moimang hpe gale galau di yu nna, nma hkang ni hpe mung shanhte a laika buk hta matsing ka la ma ai. Mang htu lup na matu mung Ja Li kaw sha bai ang nu ai. 1960 ning shata 1 praw 14 ya du ai hte rau sara Latau Naw, Latau Sin Yawng ni hte rau Myitkyina de yu wa sai. Myitkyina du ai shaloi, Gwide nawku jawngwang kaw yup sai. Hkawm sa na masha yawng marai 14 tup re. Lana mi gaw nawku jawng kaw lamang la ai. Sara Latau Naw gaw shawa hpe shachyan ya sai. Ja Li hpe shachyan ai shaloi gaw laika hpaji mung hpa n chye shi ai Shadan Pungga ga na yu wa ai re nga tsun ai. Shaloi Ja Li a myit hta ai n jaw dum ai zawn hkamsha nga ai. Hpa majaw nga yang tsang 4 ting chye sai wa hpe dai hku shachyan ya ai majaw rai nga ai. Bumga na hku nga yang, tsang 4 gaw laika grai chye sai wa rai nga ai. Raitim Myitkyina ga na hku sawn yang layung daw n ram shi ai laika tsang rai nga ai hpe Ja Li gaw hpang e she chye na sai. Dai hta grau mau ra ai gaw shanhte hpung hta lawm ai Mawoi Hkawn ngu ai jan tsang 9 num rai taw nga ai majaw re. Dai shaning Ungdum bum de na wa ai hpang Ja Li gaw Manhkring jawng hta jawng matut lung mat sai re.

MYU DE JAWNG LUNG HPAJI SHARIN SA WA AI LAM

1960 ning asuya shata 6 hta Manhkring jawng kaw jawng mying sa bang ai shaloi, gumhpraw lap 20 gun sa ai, jawng kaw bang ra ai gumhpraw ni ra ai shaning ting na ra ai laika buk hte maisau ni jawng kaw nan dut ya ai. Shana de nta wa ai shaloi gumhpraw lap 5 tup naw ngam ai. Dai aten na jawng shang shabrai gaw lap 5 hte law ai lachyum rai nga ai. Bumga de na yu wa ai ni a mayak manghkang gaw Myen laika hpe Myen hku nan tsun ra ai manghkang re ai. Shing rai, laban bat manga ya shana jawng yu ai kawn bat langai ya jahpawt jawng garai n sa yang na aten gaw pyaw dik ai aten re. Bat 1 ya hte bat 5 ya tup Myen ga ga n gwi ai majaw, bumga de bai lung mat wa ai manang ni mung lawm shajang ai. Tsang 5 kaw sharin ai sara ma yawng gaw Jinghpaw sara ni re ai. Tsang 6 du ai shaloi gaw, Myen ga nau n yak ai majaw jawng lung pyaw wa sai. Raitim tsang 6 lung ai shaning manghkang langai mi gatut ai, dai manghkang gaw hpa ta? Nga yang Manhkring mare kaw sha nga ai jawngma manang Lajaw Tu ngu ai wa a majaw byin ai manghkang re. Shi gaw gajawng ai shaloi shi hte man hkrum nga ai gadai hpe rai timung, yungdawn hte maw law maw law nga nna, manang wa a ladi kaw ashawt chye ai. Lani mi na nhtoi hta Myen num langai mi lapran tsang jawng ni hta sawn hpan sa sharin ya ai. Dai jawng sara ma gaw jawngma nkau hta asak naw gaji ai. Shing rai, jawng gawk kaw pyi grai gaya ai te sharin ya ai. Shi a mying gaw Ma Hla Hla ngu ai re. Lahpawt mi gaw tsang 6 na B hpung kaw shang sharin ai. Jawngma ni hpe sawn hpan, sawn shaman shangun da nna, shi gaw, shawng lam na saboi ni hpe hkan gum mada hkawm nga yang, shawng na yan Lajaw Tu ang ang kaw wa tsap ai.

Hpang na yan kaw gaw Lashu Naw dung ai. Lashu Naw gaw Lajaw Tu a lam chye nna shingma kaw sa hkra dat ya ai. Lajaw Tu mung gajawng ai hte shi a kyang hte maren, sara ma a ladi kaw layung ashawt ya ai. Shaloi sara ma gaw krap let jawng up a rung de wa mat sai. Gade nna yang, jawng pyada Nhkaw Tu gaw Tsang 6 na B hpung ni yawng jawng up a rung gawk de sa na da nga nna sa marawn tsun ai. Shing rai, jawng gawk ting rung gawk de yan sa wa masai. Rung gawk kaw du ai shaloi sara ma Ma Hla Hla gaw hkawawt kaw dung nna hkrap nga ai. Sara ma kaba gaw baw n sharawt mada ai sha laika langai mi gum hti taw nga ai. Shanhte mung mara galaw ai Lajaw Tu yan Lashu Naw hpe sara ma kaba man de htep htep tsap shangun nna, ngam ai ni gaw shingdu de marawng tsap nga sai. Sara ma mung laika hti ngut ai hte grai pawt ai myiman nsam madun let, Lajaw Tu nang hpa byin ai nga tsun dat ai. Lajaw Tu mung Lashu Naw hpe mara shagun mayu ai shamu shamawt hte Lashu Naw hpang de mara shagun mayu ai myiman madun dat sai. Shaloi Lashu Naw mung Lajaw Tu hpe bai dinghkran hkra dat ai. Shaloi Lajaw Tu galang mi bai gajawng let sara ma kaba a ladi hpe bai dingshawt ya ai shaloi she, sara ma kaba hte sara ma Hla Hla gaw shawng mani dat ai shaloi sara ma kaba gaw, marawn let tinang gawk de lawan wa mu nga tsun dat ai. Sara ma hpe mung ahkre let laika lawan wa sharin na matu tsun dat ai. Jawng gawk kaw du ai shaloi gaw sara ma mung mani let shang wa nna, tawngban ai akyang n chye hkat nna shut ai re nga nna wa tawngban ai.

Mara galaw ai yan mung tawngban nna hpang shani kan gaw shada shala mani let grai pyaw ai hku nna laika sharin matut mat wa sai. Dai sara ma gaw aten tup sara ma n re, dakkasu jawng matut lung ra ai rai nna, shata 2 sha sharin nna bai wa mat sai. Wa na jahpawt gaw tsang 6 B hpung ni hpe n ja nna, hkrap let wa mat sai. 1963 ning hta gaw tsang 7 bai lung ai, jawng ningnan hpaw ten jan grai gahtet ai ten hta tsang 7, tsang 8, tsang 9 gawk masum ting namdum maza bat manam nna, yawng ni gawk shagu san seng lam jawm galaw timung grai manam wa ai. Manam dingyang sha re. Hpang jahtum e numgaw ntsa de lung yu ai. Shaloi gaw tsang 5 gawk ntsa kaw namdum sa da ai hpe wa mu ai. Dai mung Lashu Naw rai nga ai. Dai shani kaw na Lashu Naw pe jawng shapraw kau ma ai. Dai shaning na gawdin ginsup shingjawng ai lam galaw ma ai. Lana mi gawdin ginsup shingjawng na matu Myu de sa ma ai. Ginsup sa wa yang laika buk nhpye hpe sadek gata de matsut bang kau da ai. Ginsup sa wa yang gaw lagaw leng langai pra hte sa ai. Myu kaw na jawng kaw sa ginsup shingjawng ai, ginsup hkring ai shaloi namsi ntsin jaw lu ma ai. Bai wa yang gaw, tinang mare tinang wa mat ma ai. Rai timung Ja Li gaw laika buk nhpye jawng kaw tawn da ai rai nna, jawng de du da nna she, nta de wa na hku re. Manhkring jawng de lung wa ai shaloi, ya na, Shata pru bungli pa dingsa hpe lai di ra ai. Nbungli pa dingsa sinpraw maga hku lagaw leng hte lung wa ai. Manang ni gaw mukchyaw loili sha lang ma ai. Ja Li gaw gumhpraw n lu ai rai nna, hpa mung n sha lang ai.

Nbungli pa dingsa hpe lai di ai shaloi, ba ai, jan gahtet ai, hpang gara ai mung ladu shalai nga wa ai sha nrai, kan mung grai kawsi ai. Shing rai, lung wa yang, lahkra maga de ginsum langai mi mu dat ai. Hka hpyi lu na matu dai ginsum de sa wa ai. Gam mi agaja dai kaw num sha langai mi nga nga ai. Shi hpun da ai labu palawng ni gaw Manhkring jawng a bu hpun palawng ni hpun da nga ai. Rau jawng na raitim n chye hkat ai. Raitim hka loi mi lu la na ngu tsun ai shaloi, shi gaw hka tam rawt mat wa ai. Shi rawt mat wa ai shara kaw saboi kasha langai mi nga ai. Dai saboi kaw shat gatsi hte nawhpu wan mi mung taw nga ai. Ja Li hka ja ai jan garai n du wa ai laman e, dai saboi makau kaw dung dat ai hte lata gaw shat ban de du rau taw nga ai. Hka la ai jan bai du pru wa ai shaloi gaw shat ban kaw shat n-gup mi daram sha ngam mat sai. Num sha mung la Li ginsup hpun palawng hte re majaw ginsup sa ai de na wa ai re hpe shi tau chye da ang sai. Ja Li mung gaya n chye nna: "Shat wa mung sha dat se ai law." Ngu tsun dat nu ai. Shi mung: "Sha ga, Sha ga." Nga tsun let shat gawk hte punra lapran kaw hkawm gahkrang taw nga ai. Shi a sat lawat hpe yu yang shat jat ya mayu ang ai. Raitim shat gaw jahpawt na ngam re majaw, jat na n nga mat ang ai. Ja Li shat hkru mat jang gaw gaya mayu wa ai. Shing rai, shi ru ya ai hka sha lu la nna, jawng de laika buk tawn kau da ai, jawng sin ai wa wa mat jang laika nhpye n lu la na tsang ai ngu sha tsun masu nna gaya let wa mat sai.

1964 ning hta gaw jawng gawk kaw na jawngma lahkawng sat kau hkrum ai. Dai majaw tsang 6 kaw na lahta de ma hkra Myitkyina de dai aten na masat lahkawng jawng de htawt bang kau shangun ai. Lani mi na nhtoi hta munghpawm Myen mung a munghpawm nhtoi Mandale kaw ang ai. Madun gawk kaw na masha ni Manhkring jawng de Lawngwaw sumla dem na matu wa tam ai. Gawk shagu hkan rawt shangun nhtawm, jahtum e Ja Li hpe lata la ma ai. Num sha kaw na gaw Lajai Ma Pri ang ai. Jawngma dai daram law ai kaw na Ja Li hpe lata la ai majaw shi hkrai shi loi tsawm ang ai ngu myit la nu ai. Dai sumla gaw ya du hkra nga nga ai. Ja Li a gashu kasha ni dai sumla mu yang mani ya nga ma ai. Manhkring, Nbawn lup, Dap kawng, Shata pru nawku hpung hkan ginhtawng chyum jawng sharin hpawng nga yang, jawng de ahkang hpyi nna, hkan lawm hkawm ai. Grau nna Myen mung hkalup hpung kaw na galaw ya ai Hkristan dinghku sharin hpawng hpe Washawng, Tanghpre, Manhkring mare ni hta laning mi galang mi galaw ai, dinghku sharin hpawng hpe 3 ning lawm lai wa ai. Tawngngu kaw galaw ai Myen mung ting na dinghku sharin hpawng hta sa lawm ai. 1963 ning hta Myen mung ting na sasana lu la ai 150 ning Jubali poi de Nbaawnlup hkalup hpung na gumhpraw hkoi la nna, K DINGHKU NHTOI» ngu ai laika buk kasha ka shapraw nhtawm, hka wa ai ngam gumhpraw 60 hte Yanggung de sa ai. Yanggung de sa na lam hpe jahta ai shaloi, ya na datbung dem sara La Htoi a gawa dinghku ninghtoi hpe htang dip ai kaw na chye la sai majaw, gumhpraw 50 jaw dat ai.

Shi hpe gumhpraw 50 hpa majaw jaw ai hpe daini du hkra n myit hkawn lu ai. Dai ten hta Myitkyina, Yanggung wawa sasa lap 45 sha re. Gumhpraw law sai majaw jawng lung manang rai nga ai Shanglawt de shang nna, Hka garan yang na Myen hpyen dap hpya ai shaloi hkrat sum ai Htingnu La hpe mung lam shabrai shaw nna, Yanggung de woi sa ai. Yanggung kaw na bai wa ai shaloi, Tasi Buda kaw du yang shaloi lam jarik ma mat ai. Lashu kaw na Dap kawng de htawt lung wa ai hpung up sara Zau Bawm jan kaw nna, lap 9 hkoi la nna, Myitkyina de du lung wa sai. Ya sara yan lahkawng yan n nga mat sai. 1964 ning hta Sam mung dingda Tawnggyi kaw galaw ai KBC EU kaw na KBY gale la ai hpawng hta mung sa lawm sai. Myitkyina ga de lung wa ai kaw na ginwang amu madu sara kaba Isak gaw buga hpung shagu de dai zuphpawng a shiga hkan shana shangun ai. Rai timung dai zuphpawng kaw hpa baw dawdan ai atsawm n chye ai majaw shiga n jaw ai sha, kabu gara shiga sha hkan hkaw hkawm sai. Washawng de du ai shaloi, sara Hkyen Naw gaw Insein Inglik jawng kaw shawng shaning sa lung nna jawng dat ten hta ang ai. Dai shaloi shi tsun ai gaw: "Hkau na a madi shadaw laika hta Tawnggyi na ramma shiga nga nna she rawng ai. Raitim daini nang tsun ai kaw dai shiga n lawm ai." Nga tsun ai. Ja Li mung shi hpa tsun ang ai n chye na ai ten re.

SHABRANG PRAT WAI MAT WA AI DAW

1966-1969 laman Chyum laika hpaji sharin la lu ai. 1970 ning asuya shata 7 praw 7 ya shani Sam mung Kuthkai Manlung ga na Nding Tawng Ra hte dinghku shang sai. 1972 ning na Tanghpre mare kaw galaw ai Myitkyina Ginwang kasa hpawng hta hpung up sara aya tang la ai hte Niang dung buga hkalup hpung hta magam gun let shabrang prat hpe shawai la sai. Shaning 25 ning hpung up sara galaw let 1989 kaw nna shanhpyi laika sawk gyin bungli hpe mung daini ten du hkra galaw nga ai re. Rai yang, 2017 ning asuya shata man 5 praw 25 ya jahpawt Pungga Ja Li gaw shi tsawra nga ai Chyurum myu sha ni hte nta masha ni hpe kau da nna gatsan ga de rai mat wa sai rai.