Mahtin Luhta (1483–1546) gaw sinna mungkan labau hta ahkyak dik ai hte mying gumhkawng ai masha langai rai nna, Roma Katolik Nawku Hpung hpe ningdat let Protestant Nawku Hpung hpe galai shai woi wa ai Sr kaba langai re. 1517 ning hta, nawku jawng chyinghka e shakap tawn da wa ai 95 These ngu ai laika gaw, Hkristan makam hpe bai gram shading na, nawku hpung ahkang aya lailen ni hpe gram lajang na lam hte Urawpa shinggyim wuhpung hpe ningdat ai laika pa rai wa ai.
MA KAJI TEN HTE HPAJI HKRUNLAM
Mahtin Luhta gaw 1483 ning, November shata 10 ya shani, Eisleben shara, Chyoipra Roma Empire a County of Mansfeld (ya daini na aten Jamani mungdan) hta shangai chyinghkai wa ai. Shi a Kawa, Han Luhta gaw magri nhkun madu ai lusu langai rai nna, shi a kanu, Ma-ga-re-hte gaw sari rawng ai dinghku kaw na re. Han gaw, shi a kasha Mahtin hpe mying gumhkawng awngdang ai tara kasa langai byin tai wa shangun mayu ai. Katolik dinghku hta kaba wa ai Mahtin Luhta gaw Katolik makam hte nawku hpung a lam hpe hkau chyap ai wa rai nga ai.
Asak 17 ning hta Luther gaw Germany mungdan hta mying kaba dik ai jawng langai rai nga ai Erfurt Dakkasu de 1501 ning hta jawng lung wa sai. Shi gaw hpaji lam hta grai kungkyang ai majaw, 1502 ning hta bachelor’s degree hte 1505 ning hta master’s degree lu la ai. Shi a hpaji lam hta kungkyang ai majaw tara upadi bungli galaw na matu hkyen lajang ya ai raitim, shi a prat hpe galai shai ya ai mabyin langai mi byin wa sai. 1505 ning July shata hta, Stotternheim mare makau de hkawm sa wa ai shaloi, Luther gaw nbung laru kaba kaba hkrum ai. Shi a asak hpe hkrit kajawng ai hte hkrit tsang ai majaw, shi hpe hkye la lu yang, Saradaw tai na re ngu, San Pra ai Anne hpe ga sadi jaw wa ai. Asak na lawt lu wa ai shaloi, shi a ga hte maren, Luther gaw tara upadi hte seng ai hpaji ni hpe kau da nna, Erfurt mare na Augustinian nawku jawng de shang mat wa ai majaw, shi kawa grai myit n pyaw wa ai.
MONASTIC PRAT HTE WENYI MANGHKANG
Luther a nawku hpung de shang wa ai lam gaw, ngang ai wenyi hkrun lam a npawt nhpang rai wa ai. Augustinian jau sara langai hku nna, akyu hpyi ai, lusha gam ai, ascetic htung lailen ni hpe ap nawng let, ngang kang ai sharin achyin ai lam hku nna Karai Kasang a chyeju hpe lu la na matu shakut ai. Shi shakut shaja ai raitim, Luther gaw shi n gindan ai ngu ai myit jasat hte Karai Kasang a pawt sindawng ai hpe hkrit tsang ai lam ni a majaw, myit ru myit tsang hkrum wa ai. Kahtawlik Nawku hpung gaw hkye hkrang la ai lam lu na matu makam masham, kaja ai magam bungli, sakramentu ni hta shang lawm ra ai ngu sharin ya ai raitim, Luther gaw Karai Kasang a masat da ai tara madang ni hpe n lu hkan sa ai ngu hkam la wa ai. Shi a wenyi lam hta n hkru n kaja ai lam ni hpe hpang de Anfechtungen (wenyi lam hta gasat gala ai lam) ngu nna tsun shaleng ai lam gaw, hkye hkrang la ai lam hte seng nna Nawku hpung a sharin achyin ai lam ni hpe bai san jep dinglun na matu shadut wa sai.
Luther a hpaji chyeju kumhpa ni gaw Karai masa hkaja ai lam hta ningtawn nga ai lam hpe mu tam la lu sai. 1507 ning hta Jau aya hkam la nna, 1512 ning du wa ai shaloi, Wittenberg Dakkasu kaw nna Karai masa hpaji hta Doctorate janmau hpe lu la sai. Professor hku nna aya dang hkrum ai majaw, Chyum Laika hta myit lawm hkum lawm rai nna, Chyum Laika hte seng nna sharin ya wa ai. Shi a Shakawn Kungdawn Laika hte Roma masha ni hpang de Pawlu a shagun Laika zawn re ai laika buk ni hpe sung sung myit yu wa ai majaw, Karai masa lam hta rawt jat galu kaba wa ai.
Luther gaw hkye hkrang la ai lam hpe magam bungli hku nna n lu la ai sha, Karai Kasang a chyeju kumhpa re, makam masham hku sha lu la ai (sola fide) ngu kam sham hkap la wa ai. Shi a Roma 1:17 hpe hti ai hta ru jung ai ndai sharin achyin ai lam gaw “Dinghpring ai wa gaw makam masham hte hkrung nga lu na ra ai”—shi a Karai masa a npawt nhpang tai wa nna, Kahtawlik Nawku hpung hte shingjawng hkat na lam de shi hpe woi sa wa nu ai.
THESIS JAHKU SHI MANGA HTE GRAM LAJANG AI LAM
Tsaban 16 a shawng daw de, Kahtawlik Nawku hpung gaw wenyi lam hte mung masa lam hta n-gun kaba nga ai raitim, n tara ai lam ni mung law law nga ai. Luther hpe grau nna myit ru shangun ai lailen langai gaw, yubak mara ni a matu purgatory (sumsing mungdan rai n du shi yang, yubak lu ai ni hpe ari je yang ari jaw ai shara) hta ari jaw ai lam hpe shayawm ya na ngu ga sadi jaw da ai indulgences ngu ai Nawku hpung kaw nna dut ai laika pa ni hpe dut ai lam re. 1517 ning hta, Dominican hpung sara kaba Johann Tetzel gaw, Roma mare na San Petru Nawku Htingnu hpe gawgap na matu ra ai gawgap alu a matu, Wittenberg makau e, mara raw ya ai lam ni hpe grai shadut ai hku dut hpang wa sai. Tetzel’s tsun ai indulgences gaw, hkrung nga ai ni hte si mat ai ni a matu hkye hkrang la ai lam hpe lu la shangun ai ngu ai gaw, Luther hpe grai pawt shangun ai majaw, dai zawn re ai Hkristan sharin achyin ai lam hpe galai shai kau ra ai ngu nna mu wa ai.
1517 ning October shata 31 ya shani hta, Luther gaw, shi a Theses 95 hpe Wittenberg mare na Castle Nawku Htingnu chyinghka ntsa e mara da nna, hpaji masa lam hta bawngban hpawng galaw hpang na matu, n-gun jaw ai ladat langai mi rai wa ai. Latin ga hku ka da ai thesis ni gaw, indulgences dut ai lam hpe mara shagun ai hte hkye hkrang la ai lam jaw ai lam hte seng nna Nawku hpung a ahkaw ahkang hpe san jep ai lam ni galaw wa ai. Luther gaw, hkyehkrang la ai lam gaw gumhpraw jaw nna lu ai n re ai sha, teng man ai myit malai lu ai lam sha hkyehkrang la ai lam hpe jaw lu ai lam tsun shaja wa sai. Hpaji ninghkring ni hte bawngban na matu yaw shada ai raitim, ndai laika buk ni hpe German ga hku ga gale nna, dip shapraw let grai law hkra garan gachyan wa ai. Shanhte gaw, hpung sara ni a roi rip ai lam ni a majaw myit daw myit hten nga ai hpung shawa ni hpe nsen shapraw ya wa ai.
NAWKU HPUNG HTE HKRUM NINGDANG AI LAM
Ndai Thesis 95 gaw Nawku hpung ningbaw ni hpe hkrit kahpra shangun ai majaw, Martin Luther a sharin achyin ai lam ni hpe, shanhte a ahkaw ahkang hpe jahten sharun ai hku mu mada wa ma ai. 1518 ning hta, shi hpe n tara ai hku hkan sa ai ngu mara shagun na matu, Roma de sa na matu hkang dat ai. De a malai, Augsburg mare kaw Cardinal Thomas Cajetan a man e mungga tsun na ahkang lu la sai. Dai shara kaw, Luther gaw shi tsun ai ga ni hpe bai dawm nhtang la na matu shadut hkrum ai hpe ningdang kau nna, Chyum Laika gaw Wa Saradaw n re, dai gaw tsaw dik htum ai ahkaw ahkang (sola scriptura) re ngu tsun ai. Ndai nden marai hte tsun ai gaw Nawku hpung a daru magam hpe ninghkap nna shi a shara hpe grau nna ndang kalang byin shangun ai.
1520 ning hta Wa Sarabyin Leo X gaw, Luther a sharin achyin ai lam ni hpe dawm kau na matu, Exsurge Domine ngu ai Popal Bull (tara shang tara) hpe shapraw dat ai. Luther gaw ningdang kau nna, dai laika hpe Wittenberg mare hta shawa man e nat kau ya ai. Dai shaning hta sha, ahkyak ai laika buk masum hpe ka wa ai.
German Mungdan na Hkristan Nobility ni hpang de – mungdan uphkang du ni hpe Nawku hpung hpe gram lajang na matu shadut ai,
Nawku hpung hpe Babelon bawng dung ai lam hte seng nna – Nawku hpung a sakramentu ni hpe mara shagun ai,
Hkristan langai a lawt lu lam hte seng nna – makam masham hte sha hkye hkrang la ai lam hpe sang lang dan ai.
Ndai laika ni a majaw, Luther gaw Nawku hpung hte tara shang hka mat ai lam hpe byin shangun wa nna, Germany mungdan na du salang ni hte mung shawa ni kaw nna mung, shi hpe grai madi shadaw ya wa sai. 1521 ning hta, Chyoi Pra ai Roma Hkawhkam Charles V woi awn ai, Diet of Worms ngu ai, tara shang zuphpawng hta, Luther hpe shaga la nna, shi a ningmu ni hpe bai dawm nhtang kau na matu tsun hkrum wa ai. Luther gaw ningdang kau nna, ndai hku tsun ai.
"Nye a ningmu ni shut nga ai lam ni hpe Chyum laika kata na hpa baw hte htawng madi madun lu ai rai? N lu madun lu ai rai yang, nye a myit masin, kamsham ai lam gaw Karai Kasang a mungga hta jung manoi nga ai. Ngai hpa hpe mung n mai htingnut ai, n htingnut na nngai. Ndai gaw ngai na tsap ai shara re, kaga lata la na lam n nga ai."
Dai majaw, Luther hpe Wa Sarabyin gaw nawku hpung kaw na shapraw kau nna, hkawhkam wa gaw tara tawt lai ai wa ngu masat dat sai.
BAWNG DUNG AI LAM HTE GRAM SHARAI AI LAM CHYAM BRA WA AI
Martin Luther a asak hpe hkye la wa ai wa gaw, Hkawhkam wa Frederick rai nna, shi hpe makoi magap let "bawng malai rim" nna, Wartburg Hkawhkam htingnu kaw, Junker Jörg ngu ai mying masu hte makoi tawn da ai. Ndai makoi nga ai shaning laman, Luther gaw n kam sham lu na daram re ai ahkyak ai amu langai mi hpe galaw wa sai: Chyum Laika a Ga Shaka Ningnan daw hpe nawku hpung a ga dingsa (Latin) kaw nna shani shagu jai lang ai German ga de ga gale wa sai. Ndai lam gaw, Chyum Laika hpe mung shawa masha ni shawng ningnan lang hti lu shangun nna, Karai Kasang a mungga hpe hkrak hti chye na lu shangun ai, dai ginra ting hta German ga hpe madang langai sha tai wa hkra mung karum ya ai. Shi a ga gale laika gaw 1522 ning hta ngut kre ai rai nna, Reformation hpe chyam bra wa hkra grai karum ya ai awng dang lam kaba langai mi rai wa sai.
Raitim, Luther gaw 1522 ning hta Wittenberg de bai wa ai shaloi, shi a hkam la ai lam gaw masha nkau mi hpe n hkru n kaja lam byin shangun ai majaw, nawku hpung a sumla ni hpe jahten kau ai zawn re ai lam ni, rawt malan ai lam kaji kajaw ni pyi byin wa ai. Luther gaw dai zawn gasu gabrawng galaw ai lam ni hpe mara shagun nna, simsa ai sharin achyin ai lam hte hkaw tsun ai lam hku nna, gram lajang ai lam ni hpe hkrang shapraw ai hku galaw ra ai ngu tsun shadut wa ai. Dai hpang, Saxony mungdan na nawku hpung hpe bai gram lajang na matu bungli galaw nna, san seng ai nawku daw jau ai lam ni hpe madung tawn let, nawku jawng hta buga na German ga hpe jai lang nna, hpung masha ni hpe hpaji jaw ai lam ni hpe galaw wa sai. Shi a 1529 ning hta shapraw ai catechism ni hta, hpung sara ni hte hpung masha ni yawng a matu Hkristan sharin achyin ai lam hpe asan sha sharin ya ai.
HPANG DAW NA ATEN HTE NINGDANG KALANG BYIN WA AI LAM
Luther gaw, 1525 ning hta, moi na saradaw num Katharina von Bora hte hkungran wa sai. Shan a dinghku gaw Protestant dinghku ni a matu kasi ningli langai byin wa nna, shan yan hta kasha marai 6 hkam la wa sai. Shan yan a nta gaw jawngma ni hte kaga gram lajang ai ni zuphpawng ai shara tai wa sai. Shi a dinghku prat gaw shi hpe grau nna htuk manu hkra galaw ya ai shaloi, Luther a hpang na shaning ni gaw manghkang ni hte hpring chyat wa ai. Shi ka ai laika ni gaw, grau nna Yuda masha ni, Anabaptist ni hte Kahtawlik Nawku Hpung ni hpe grai sawng ai hku ka da ai. 1543 ning hta On the Jews and Their Lies ngu ai laika buk hpe ka wa ai. Dai laika buk hta, Jew masha ni hpe ninghkap ai ningmu ni lawm nna, dai laika a majaw, shi a mying hpe jahten kau ai lam byin wa sai.
Luther gaw Ulrich Zwingli zawn re ai reformer ni hte mung, grau nna Eucharist hte seng ai makam masham lam ni hta myit n hkrum ai lam ni nga ai. Ndai manghkang ni byin nga ai aten hta pyi, shi a myit sawn hkap la ai lam ni gaw Uropa mungdan ting de matut nna chyam bra wa ai. 1546 ning February shata 18 ya shani Eisleben mare kaw shi si mat ai aten hta, Reformation ngu ai lam gaw hpung amyu myu hku garan mat wa sai raitim, ru jung wa lu sai.
HKRINGHTAWNG
Martin Luther gaw ya daini aten du hkra labau hta mying gumhkawng ai sara kaba rai nga ai. Shi gaw makam masham chyu sha, Chyum Laika chyu sha Hkristan ni hpe lam madun ya ra ai ngu sharin ya ai let, Protestant makam masham a npawt nhpang tai wa sai. Ndai lam gaw nawku hpung a htung lailen ni hpe n hkan ai sha, tinang a makam masham hte Chyum Laika hpe madung tawn nhtawm, Hkristan makam masham hpe galai shai wa ya sai.
Shi galaw ai lam gaw Kahtawlik Nawku hpung a daru magam hpe mung n-gun yawm shangun nna, Counter-Reformation hku nna Nawku hpung kata hta galai shai lam ni hpe mung byin shangun wa ai. Shi a hkam la ai myit masa ningmu gaw, nawku hpung ningbaw ni hta, uphkang du salang ni hpe grau nna ahkang aya jaw ai ningmu masa rai nga ai.
Luther gaw Chyum Laika hpe German ga hku ga gale ai majaw, Karai mungga hpe masha law law hti nna chye na wa sai. German ga hpe grau nna madang dep hkra galaw ya let, jawng laika madang de du hkra shakut lai wa sai. Shi a mahkawn ni, A Mighty Fortress Is Our God zawn re ai mahkawn ni hpe daini du hkra mahkawn shahkawn nga ma ai. Raitim, shi gaw Yuda masha ni a lam hpe grai sawng ai hku ka da ai, Peasants’ War a laika buk hte seng nna masha law law a dinglun ai mung hkrum lai wa sai.
Luther gaw hkum tsup ai wa n re tim, Shi hkap la kam sham ai lam ningmu ni hpe hkan sa ai, ngang kang ai hte myit daw dan ai wa re. Shi a labau gaw, ngang kang ai makam masham nga ai masha langai mi gaw, n-gun ja ai wuhpung wuhpawng ni hpe ninghkap lu nna, mungkan hpe gara hku galai shai ya lu ai hpe htawng madun dan nga ai. Shaning 500 ning na ai hpang mung, Luther a galai shai wa ai lam hpe ya daini aten na nawku hpung ni hta naw mu danleng nga nga ai.



